Kesle Deewj yeeæpeej

Deew<eOeer³e - megiebOeer³e HeewOeeW keÀer Kesleer ceW
O³eeve osves ³eesi³e yeeleW

Hejbhejeiele Kesleer kesÀ DeHes#eekeÀ=le DeefOekeÀ ueeYekeÀejer ve jn peeves kesÀ keÀejCe efheíues kegÀí JeºeeX mes efkeÀmeeveeW keÀe O³eeve DeewºeOeer³e heewOeeW keÀer Kesleer keÀer Deesj ie³ee nw~ MeemekeÀer³e mlej hej FmekesÀ Òeeslmeenve nsleg efJeefYevve Òe³eemeeW SJeb ³eespeveeDeeW kesÀ keÀejCe leLee efJeefYevve Òe®eej ceeO³eceeW Üeje Fmes efJeMesºe cenlJe efoS peeves kesÀ keÀejCe Deepe ``DeewºeOeer³e SJeb megiebOeer³e heewOes'' Òel³eskeÀ J³eefkeÌle kesÀ efueS ®e®ee& keÀe efJeºe³e yeve ®egkesÀ nQ, ve kesÀJeue hejbhejeiele efkeÀmeeve yeefukeÀ Ssmes veewkeÀjer hesMee J³eefkeÌle leLee J³eJemee³eer Yeer pees hetJe& ceW Kesleer keÀes cenpe ``ne@yeer'' kesÀ ªhe ceW uesles Les Deepe Fmes Del³eefOekeÀ iebYeerjlee mes uesles ngS hetjs ceve mes DeewºeOeer³e heewOeeW keÀer Deesj Dee jns nQ~ kesÀvê Meemeve Üeje peneb Fme #es$e kesÀ Òeeslmeenve kesÀ efueS SkeÀ efJeMesºe efJeYeeie ces[erMeveue hueebìdme yees[& yevee³ee ie³ee nw JeneR efJeefYevve jep³eeW Üeje yeveeS ieS jep³e Deew<eOeer³e HeeoHe yees[eX leLee yee³ees[e³eJee|meìer yees[& ceW DeewºeOeer³e heewOeeW kesÀ Òeeslmeenve kesÀ keÀe³e& keÀes ÒeeLeefcekeÀlee hej efue³ee ie³ee nw~ jeä£er³e neìeakeÀu®ej yees[& Üeje peneb Fmes neF&-ìskeÀ SûeerkeÀu®ej kesÀ ªhe ceW efJeÊe heesºeCe nsleg efue³ee pee jne nw, JeneR Keeoer ûeeceesÐeesie yees[& leLee efJeefYevve yeQkeÀ Yeer Fme #es$e keÀes ÒeeLeefcekeÀlee os jns nQ~ Fme ÒekeÀej osKee peeS lees Fme #es$e kesÀ efJekeÀeme keÀe efpelevee ceenewue Jele&ceeve ceW yevee nw Glevee hetJe& ceW keÀleF& veneR Lee~

neueebefkeÀ Fme #es$e kesÀ efJekeÀeme kesÀ efueS ³en SkeÀ MegYe mebkesÀle nw hejbleg Fme #es$e ceW hejsMeeefve³eeW Yeer keÀce veneR nQ~ cegK³ele³ee ceekexÀeEìie keÀer mecem³ee lees nw ner, DeefOekeÀ GlHeeove keÀer Jepen mes Fve GlheeoeW keÀer efvejblej Ieìleer pee jner ojW Yeer SkeÀ ÒecegKe mecem³ee nw~ efkeÀvneR yeerpe Òeoe³ekeÀeW leLee hejeceMe&oeleeDeeW Üeje Yeer efkeÀmeeveeW keÀes efoKeeS pee jns meyæpeyeeie (GoenjCeeLe& SkeÀ SkeÀæ[ ceW ÒeefleJeºe& 5 mes 50 ueeKe ª. lekeÀ keÀer Dee³e keÀer yeele keÀjvee) Yeer Fme #es$e keÀe Deefnle keÀj mekeÀles nQ~ Dele: peneb Fme #es$e keÀer Deheveer efJeMesºeleeSb nQ JeneR kegÀí Ssmes efyevog Yeer nQ efpevekesÀ Òeefle efkeÀmeeveeW keÀes mepeie nesves keÀer DeeJeM³ekeÀlee nw~ Fme meboYe& ceW efpeve ÒecegKe efyevogDeeW keÀe O³eeve efkeÀmeeveeW keÀes jKevee ®eeefnS, Jes efvecveevegmeej nQ

³eÐeefhe peæ[er-yetefì³eeW keÀe keÀ=ef<ekeÀjCe Deepe keÀer DeeJeM³ekeÀlee nw hejbleg ³en #es$e Yeer keÀce peesefKece Yeje veneR nw~ Deefle Glmeen ceW keÀneR Ssmee ve nes efkeÀ efnle keÀer yepeeS Deefnle nes peeS~ nceejs efJe®eej ceW Fme #es$e ceW Deeves Jeeues efkeÀmeeveeW Üeje efvecveefueefKele efyevogDeeW keÀe O³eeve jKee peevee efveleevle DeeJeM³ekeÀ nesiee -

¬eÀ.

heewOes keÀe veece

JeevemheeflekeÀ veece

Ghe³eesieer Yeeie

1.	mehe&iebOee	Rauvolfia serpentina Benth. ex kurz	peæ[W
2.	yee³eefye[bie	Embelia ribes burm.f	HeÀue
3.	iegiiegue	Commiphora wightii (A) Bhandari	ieeWo
4.	meHesÀo cetmeueer	Chlorophytum Borivilianum Sant.&Fernandez	metKeer peæ[W
5.	®ebove	Santalum album linn	Deboj keÀer uekeÀæ[er (nì&Jeg[)
6.	Deleerme	Aconitum heterophyllum wall. ex Royle	peæ[W/kebÀo
7.	ceer"e lesefue³ee/ye®íveeie	Aconitum violaceum (Jacq.) stapf	peæ[W
8.	ceceerje	Coptis teeta wall	peæ[W/kebÀo
9.	meeuece hebpee	Dactylorhiza hatagirea (D. Don) Soo	kebÀo
10.	veeiekesÀMej	Mesua nagassarium (Burm F.) Kosterm	metKes leves
11.	jecehe$eer	Myristica malabarica lam	(Jeve pee³eHeÀue)
12.	peìeceebmeer	Nardostachys Grandiflora DC	peæ[W
13.	ieeDeespeJeeve	Onosma bracteatum wall	HeÀtue
14.	kegÀìkeÀer	Picrorhiza kurrooa royle ex Benth	peæ[W
15.	keÀekeÀæ[e eEmeieer	Pistacia integerrima Stewart ex brandis	eEmeieer (iee@ume)
16.	cebefpe<"e	Rubia cordifolia linn	peæ[W
17.	iegueeyeer ®eesye®eerveer	Smilax glabra Roxb	peæ[W
18.	ef®eje³elee	Swertia chirayita Karst	mebhetCe& heewOee (heb®eebie)
19.	leiej/cegMkeÀyeuee	Valeriana hardwickii wall	peæ[W
20.	yeveHeÀMee	Viola pilosa Blume	HetÀue

GhejeskeÌle ceW mes ¬eÀ. 6 mes 20 lekeÀ ceW Jee|Cele heewOes DeefOekeÀebMele: HeJe&leer³e leLee efnceeue³eer #es$eeW (efncee®eue He´osMe, Gllejeb®eue, peccet SJeb keÀeMeceerj leLee Gllej-HetJeea jep³eeW) ceW ner heeS peeles nQ leLee FvneR #es$eeW ceW FvekeÀe keÉÀefºekeÀjCe mebYeJe nw~

DeewºeOeer³e heewOeeW kesÀ J³eeheej keÀer meyemes keÀcepeesj keÀæ[er nw- FvekesÀ ceekexÀì kesÀ mener-mener DeebkeÀueve keÀe DeYeeJe~ keÀnvee Devegef®ele veneR nesiee efkeÀ DeYeer lekeÀ efkeÀmeer Yeer J³eefkeÌle DeLeJee mebmLee ves melener mlej hej Ssmeer peevekeÀejer SkeÀef$ele veneR keÀer nw efpememes ³en helee ®eue mekesÀ efkeÀ DecegkeÀ DeewºeOeer³e heewOes keÀer osMeer³e DeLeJee Debleje&ä£er³e yeepeej ceW efkeÀleveer ceebie nw leLee DeefOekeÀebMele: ceebie DevegceeveeW hej ner DeeOeeefjle nw~ neueebefkeÀ jeä£er³e DeewºeOeer³e heeohe yees[& kesÀ DeefmlelJe ceW Deeves kesÀ Ghejeble Fme efoMee ceW kegÀí melener keÀe³e& ÒeejbYe ngDee nw leLee yees[& Üeje efJeefYevve heewOeeW keÀer ceebie keÀer JeemleefJekeÀ efmLeefle peeveves nsleg keÀF& heefj³eespeveeSb mJeerkeÉÀefle keÀer nQ~ efve:mebosn Fve heefj³eespeveeDeeW kesÀ ÒeefleJesove Deeves ceW kegÀí mece³e ueiesiee leLee GmekesÀ Ghejeble ner FvekeÀer ceebie keÀer mener JemlegefmLeefle keÀe helee ®eue heeSiee~

Fme meboYe& ceW yebieueewj efmLele HeÀeGv[sMeve HeÀe@j jerJeeFefìueeFpesMeve Dee@HeÀ ueeskeÀue nwuLe ì£s[erMevme Üeje cegK³ele³ee efouueer SJeb cegbyeF& kesÀ yeepeejeW ceW efkeÀS ieS DeO³e³eveeW ceW efvecveefueefKele 20 heewOes meJee&efOekeÀ ceebie Jeeues DeewºeOeer³e heewOes heeS ieS nQ~ GuuesKeveer³e nw efkeÀ Fve heewOeeW ceW kesÀJeue keÀ®®eer DeJemLee ceW GheueyOe nesves Jeeueer (¬etÀ[ nye&me) keÀes ner meefcceefuele efkeÀ³ee ie³ee nw leLee kesÀJeue Jener heewOes meefcceefuele efkeÀS ieS nQ efpevekesÀ efye¬eÀer ³eesi³e Glheeo (peæ[ DeLeJee HeÀue DeLeJee heÊes Deeefo) keÀer efye¬eÀer oj keÀce mes keÀce 100 ª. Òeefle efkeÀ.ûee. nes~ Fve 20 heewOeeW keÀer met®eer Fme He´keÀej nw -

yeepeej keÀer GheueyOelee : efkeÀmeer peæ[er-yetìer efJeMesºe keÀer Kesleer keÀe efveCe&³e uesves mes hetJe& ³en efveleevle DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ GmekeÀer yeepeej

nye&ue ceefC[³eesW keÀer mLeeHevee MeerIe´

Deew<eOeer³e SJeb megiebOeer³e HeewOeeW keÀer Kesleer keÀjves Jeeues efkeÀmeeveeW keÀes Deye efye¬eÀer keÀer mecem³ee keÀe meecevee veneR keÀjvee Hæe[siee~ jep³e keÀer ke=Àef<e GHepe ceb[er meefceefle³eeW ceW peuoer ner peæ[er-yetìer ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e keÀer megefJeOee GHeueyOe keÀjeF& pee jner nw~ Fme mecyevOe ceW SkeÀ He´mleeJe lew³eej keÀj Meemeve kesÀ Heeme Yespee pee jne nw~

lelkeÀeueerve cegK³eceb$eer megÞeer GceeYeejleer keÀer Iees<eCee kesÀ yeeo nye&ue ceC[er mLeeHevee keÀe keÀe³e& lespeer mes efkeÀ³ee pee jne nw~ ceC[er yees[& YeesHeeue ceW SkeÀ yew"keÀ Dee³eesefpele keÀer ieF&, efpemeceW keÀF& cenlJeHetCe& efveCe&³e efueS ieS~ peæ[er-yetìer ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e kesÀ efueS MegªDeele ceW He´³eesie kesÀ leewj Hej jep³e keÀer efpeve ín ke=Àef<e GHepe ceC[er meefceefle³eeW keÀes mJeerke=Àefle He´oeve keÀer ieF& GveceW Fboewj, YeesHeeue, peyeueHegj, keÀìveer, efMeJeHegjer Deewj veerce®e cebef[³eeW keÀes Meeefceue efkeÀ³ee ie³ee nw~ meJe&He´Lece Fboewj ceW nye&ue ceC[er keÀe MegYeejcYe nesiee~ nye&ue ceC[er ceW efkeÀmeeve-J³eeHeeefj³eeW keÀes meYeer DeeJeM³ekeÀ megefJeOeeSb GHeueyOe keÀjeF& peeSbieer~ efkeÀmeeveeW keÀes GvekeÀer GHepe keÀe Gef®ele cetu³e efceues Fme yeele keÀe efJeMes<e O³eeve jKee peeSiee~ nye&ue ceb[er keÀer mLeeHevee kesÀ yeeo ceb[er meefceefle³eeb ke=Àef<e GHepe kesÀ meeLe-meeLe JeveesHepe Yeer KejeroWieer~ FmekesÀ efueS ceb[er He´ebieCe ceW SkeÀ Deueie mLeeF& Mes[ yevee³ee peeSiee peneb JeveesHepe ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e keÀe yees[& ueiesiee~ peæ[er-yetefì³eeW mes mebyebefOele DeeJeM³ekeÀ peevekeÀejer kesÀ DeueeJee owefvekeÀ DeeJekeÀ Deewj cetu³e Yeer oMee&³ee peeSiee~ FueskeÌì^eefvekeÀ leewue keÀebìs kesÀ meeLe YeC[ejCe megefJeOee Deewj J³eeHeeefj³eeW keÀes ogkeÀeveW GHeueyOe keÀjeves keÀer Yeer ³eespevee nw~ ceC[er He´ebieCe ceW SkeÀ ìsefmìbie uesye yeveeves keÀe efveCe&³e Yeer efue³ee ie³ee peneb ³en %eele nes mekesÀiee efkeÀ keÀewve-meer Deew<eefOe ceW keÀewve-mes lelJe efkeÀleveer cee$ee ceW nQ DeLeJee nesvee ®eeefnS~

yew"keÀ keÀer DeO³e#elee keÀjles ngS ceC[er Dee³egkeÌle SJeb meb®eeuekeÀ Þeer [er.Heer. efleJeejer ves yelee³ee efkeÀ peæ[er-yetìer kesÀ Kejerooej Deewj efJe¬esÀlee oesveeW keÀes SkeÀ ceb®e Hej ueeves kesÀ efueS ceb[er meefceefle ceW Gef®ele J³eJemLee keÀer peeSieer~ ceb[er DeefOeefve³ece kesÀ Debleie&le ner nye&ue ceb[er keÀe³e& keÀjsieer~ Kejerooej keÀes uee³emeWme uesvee nesiee, efpevekesÀ Heeme Hegjevee uee³emeWme nw GvnW ve³ee uee³emeWme uesves keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR nw~ otmejs He´osMe mes DeekeÀj ³eefo J³eeHeejer Kejeroer keÀjles nQ lees GvnW He´osMe keÀe uee³emeWme uesvee Heæ[siee~ efmebieue uee³emeWme efve³ece nw~ keÀebì^skeÌì HeÀeefce¥ie Deewj keÀebì^skeÌì keÀueskeÌMeve keÀer J³eJemLee Yeer nw~ nye&ue ceb[er mLeeHevee kesÀ efueS peuoer ner DeefOemet®evee peejer keÀjves kesÀ He´³eeme efkeÀS pee jns nw~ leeefkeÀ ceefC[³eeb mece³e jnles meYeer DeeJeM³ekeÀ lew³eeefj³eeb keÀj ueW~ ceO³eHe´osMe ueIeg JeveesHepe mebIe kesÀ He´yebOe meb®eeuekeÀ Þeer Jner.Deej. Kejs ves keÀne efkeÀ mejkeÀej mes peæ[er-yetefì³eeW kesÀ efueS ceb[er ìwkeÌme ceW ítì osves leLee v³etvelece meceLe&ve cetu³e Ieesef<ele keÀjves keÀer ceebie keÀer peeSieer~

mes[cewHe kesÀ Jeefj<" mebkeÀe³e meom³e SJeb Kesle Deewj yeepeej Heef$ekeÀe kesÀ mene³ekeÀ mebHeeokeÀ [e@. iegjHeeue efmebn pej³eeue ves keÀne efkeÀ He´osMe keÀer cebef[³eeW ceW peæ[er-yetìer keÀer De®íer efye¬eÀer keÀer mecYeeJevee nw~ pees He´esmesefmebie ³etefveì mLeeefHele keÀj jns nQ GvnW keÀeHeÀer cee$ee ceW keÀ®®es ceeue keÀer peªjle nw, Jes DeJeM³e ner peæ[er-yetefì³eeb KejeroWies Fmemes efkeÀmeeve-J³eeHeejer oesveeW keÀes Deemeeveer nesieer~ yew"keÀ ceW Deew<eOeer³e HeewOeeW keÀer Kesleer keÀj jns efkeÀmeeve Þeer DeMeeskeÀ Heeìeroej, Jeveew<eefOe ke=Àef<e Yet<eCe Þeer jece Heeìeroej meefnle ceC[er yees[& kesÀ DeefOekeÀejer GHeefmLele Les~

mebYeeJ³elee keÀe ienve DeO³e³eve keÀj efue³ee peeS~ efkeÀmeer peæ[er-yetìer keÀe Glheeove keÀj uesves kesÀ Ghejeble ³eefo yeepeej ve efceue hee³es lees Fmemes DeHevee lees vegkeÀmeeve nesiee ner otmejs keÉÀºekeÀ Yeer nleeslmeeefnle neWies~ Dele: yeepeej keÀe efJemleÉle DeO³e³eve leLee yeepeej kesÀ ì^W[ keÀe DeO³e³eve efkeÀ³ee peevee Del³eefOekeÀ DeeJeM³ekeÀ nw~ ³en DeO³e³eve ÒeefleJeºe& efkeÀ³ee peevee ®eeefnS keÌ³eeWefkeÀ yeepeej ceW ceebie Deewj hete|le keÀer efmLeefle yeoueleer jnleer nw~ Glheeove keÀj uesves kesÀ Ghejeble ceeue ve efyekesÀ leLee yeeo ceW efkeÀmeeve keÀes heíleevee heæ[s FmekesÀ efueS DeeJeM³ekeÀ nesiee efkeÀ HeÀmeue ueieeves mes hetJe& ner ceebie keÀe leLee yeepeej keÀe DeO³e³eve keÀj efue³ee peeS leLee ³eefo mebYeJe nes lees Hegve&Kejeroer keÀer J³eJemLee ( buy-back arrangements)keÀj ueer peeS~ Fme meboYe& ceW efkeÀmeeve Üeje mJe³eb KejerooejeW mes ®e®ee& keÀjkesÀ ceebie keÀe Helee ueieeves keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesieer - efkeÀvneR HejeceMe&oeleeDeeW DeLeJee JesyemeeFìdme Üeje oer ieF& peevekeÀejer DeLeJee GvekesÀ Üeje pegieeæ[s ieS DeJee[&dme keÀer met®eer He´YeeefJele neskeÀj veneR~ GoenjCele³ee meHesÀo cetmeueer kesÀ yeepeej kesÀ yeejs ceW efJeefYevve JesyemeeFìdme Hej oer pee jner peevekeÀejer (efkeÀ FmekeÀe Jele&ceeve GlHeeove 5000 ìve leLee ceebie 35000 ìve nw) nceejs DevegceeveeW kesÀ Devegmeej mener veneR nw~

efkeÀmeeve keÀes ceeveefmekeÀ ªhe mes peesefKece G"eves nsleg lew³eej keÀjves keÀer DeeJeM³ekeÀlee : peæ[er-yetìer keÀer Kesleer kesÀ #es$e ceW HeoeHe&Ce keÀj jns efkeÀmeeve kesÀ ceve ceW SkeÀ yeele cegK³e ªhe mes yew"eves keÀer DeeJeM³ekeÀlee nw efkeÀ ``³en keÀe³e& cee$e keÉÀefºe ve neskeÀj J³eJemee³e nw'' J³eJemee³e kesÀ Deheves ueeYe nesles nQ hejbleg peesefKece SJeb hejsMeeefve³eeb Yeer nesleer nQ efpemekesÀ efue³es GvnW lew³eej keÀjvee ®eeefnS~ ³eefo ÒeejbYe mes ner efkeÀmeeve Ssmeer ceve: efmLeefle yeveekeÀj ®eueWies leLee meYeer He´keÀej kesÀ peesefKece SJeb HejsMeeefve³eeb G"eves kesÀ efueS lew³eej jnWies lees GvekeÀe jemlee DeHes#eekeÀ=le Deemeeve nesiee~

	#es$e efJeMesºe keÀer peueJee³eg : efkeÀmeer #es$e efJeMesºe ceW peæ[er-yetefì³eeW keÀer Kesleer He´ejbYe keÀjves mes HetJe& meJe&ÒecegKe DeeJeM³ekeÀlee nesieer Gme #es$e keÀer peueJee³eg kesÀ DeO³e³eve keÀer~ keÌ³eeWefkeÀ meYeer #es$eeW keÀer peueJee³eg meYeer ÒekeÀej keÀer peæ[er-yetefì³eeW kesÀ efue³es Ghe³egkeÌle veneR nesleer, Dele: ³en DeO³e³eve Del³eefOekeÀ cenlJehetCe& nw efkeÀ Gme #es$e keÀer peueJee³eg kesÀ Devegmeej keÀewve-keÀewve meer peæ[er-yetefì³eeb hewoe nes mekeÀleer nQ leLee keÀewve meer veneR~ GoenjCeeLe& kesÀmej keÀer Kesleer Del³eefOekeÀ "b[s #es$eeW ceW nerr mebYeJe nw peyeefkeÀ FueeF®eer leLee keÀeueer efce®e& keÀer Kesleer kesÀ efue³es iece& leLee Deeo´& #es$e ner p³eeoe Ghe³egkeÌle jnles nQ~ Fmeer ÒekeÀej peespeesyee jsefiemleeve ceW ner De®íer ÒekeÀej hevehe mekeÀlee nw~
	peæ[er-yetefì³eeW keÀer Deee\|LekeÀ Gheeos³elee : Dev³e henuegDeeW kesÀ meeLe-meeLe peæ[er-yetefì³eeW keÀer Kesleer kesÀ meeLe GvekeÀer Deee\|LekeÀ Gheeos³elee DeLeJee ueeYepev³elee keÀes Yeer peesæ[vee nesiee keÌ³eeWefkeÀ ³eefo efkeÀvneR peæ[er-yetefì³eeW keÀer Kesleer Deee\|LekeÀ ªhe mes ueeYekeÀejer veneR nesieer lees ³en efkeÀmeeve kesÀ efueS efnlekeÀejer veneR nesieer Dele: ³eLeemebYeJe Gvner peæ[er-yetefì³eeW keÀes Òeeslmeeefnle keÀjvee ®eeefnS pees Deee\|LekeÀ ªhe mes p³eeoe ueeYekeÀejer neW~ Fme meboYe& ceW efJeMes<e ªHe mes pewì^esHeÀe DeLeJee jlevepeesle pewmes HeewOeeW keÀer JeemleefJekeÀ DeeefLe&keÀ ueeYepev³elee osKeves kesÀ GHejevle ner FvekeÀer Kesleer keÀe efveCe&³e efue³ee peevee ®eeefnS~
	DeeJeM³ekeÀ mebmeeOeveeW keÀer GheueyOelee : efkeÀmeer Yeer keÉÀºekeÀ Üeje efkeÀmeer peæ[er-yetìer efJeMesºe keÀer keÉÀefºe ÒeejbYe keÀjves mes hetJe& ³en Yeer osKevee nesiee efkeÀ Gme peæ[er-yetìer keÀer Kesleer kesÀ efueS mebyebefOele efkeÀmeeve kesÀ heeme DeeJeM³ekeÀ mebmeeOeve nQ DeLeJee veneR~ GoenjCeeLe& ³eefo cesvLee keÀer Kesleer kesÀ efueS efkeÀmeeve kesÀ Heeme he³ee&hle heeveer leLee DeemeJeve meb³eb$e veneR nesiee lees Jen Fme Kesleer ceW meHeÀue veneR nes heeSiee~
	peceerve keÀe He´keÀej (ìwkeÌme®ej) : efJeefYevve peæ[er-yetefì³eeW kesÀ efJekeÀeme kesÀ efue³es efkeÀvneR efJeMesºe ÒekeÀej keÀer Yetefce keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesleer nw~ GoenjCeeLe& keÀeuecesIe leLee cegMkeÀoevee keÀheeefme³ee (yuewkeÀ keÀe@ìve) efceÆer ceW p³eeoe De®íer ÒekeÀej heveheles nQ peyeefkeÀ meHesÀo cetmeueer keÀer Kesleer kesÀ efue³es nukeÀer keÀHeeefme³ee efceÆer p³eeoe Ghe³egkeÌle nesleer nw~ Dele: efkeÀmeer Yeer peæ[er-yetìer efJeMesºe keÀer Kesleer keÀjves keÀe efveCe&³e uesves mes hetJe& ³en osKevee DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ mebyebefOele efkeÀmeeve keÀer Yetefce keÀe `ìwkeÌme®ej' kewÀmee nw, FmekeÀe heer.S®e. kewÀmee nw, Jeneb Hej heeveer keÀe heer.S®e. kewÀmee nw Deeefo~
	Ghe³egkeÌle hueebeEìie ceìsefj³eue keÀer Òeeefhle : efkeÀmeer peæ[er-yetìer efJeMesºe keÀer Kesleer keÀe efveCe&³e uesves mes hetJe& GmekesÀ efue³es Ghe³egkeÌle yeerpeeW/hueebeEìie ceìsefj³eue kesÀ ðeesleeW keÀe helee ueieevee Yeer Del³eeJeM³ekeÀ nesiee~ ³eÐeefhe Jele&ceeve ceW Ssmes keÀF& J³eefkeÌle leLee mebmLeeSb keÀe³e&jle nQ efpevekeÀe keÀece cenpe yeerpe yes®evee DeLeJee ì£seE[ie keÀjvee ner neslee nw hejbleg SkeÀ mecePeoej efkeÀmeeve kesÀ efue³es ³en osKevee DeeJeM³ekeÀ nesiee efkeÀ hueebeEìie ceìsefj³eue keÀe mener ðeesle keÀewve mee nw, Jele&ceeve ceW FmekeÀer meJee&efOekeÀ Ghe³egkeÌle Jewje³eìer keÀewve meer nw, keÀewve meer Jewje³eìer De®íe Glheeove osleer nw, keÀewve meer Jewje³eìer yeerceeefj³eeW kesÀ Òeefle p³eeoe ``jefpemìsvì'' nw, efkeÀme GlHeeokeÀ kesÀ Heeme pewefJekeÀ He×efle mes GlHeeefole yeerpe nw, keÀewve mee yeerpe He´oe³ekeÀ DeeHekeÀes HegveKe&jeroer DeLeJee efye¬eÀer ceW mene³elee keÀj mekeÀlee nw Deeefo~ SkeÀ yeej peye efveCe&³e ues efue³ee peeS efkeÀ keÀewve mee HeewOee Gieevee nw lees GmekesÀ efueS ``S[Jeebme'' ceW Hueebefìbie cesìsefj³eue keÀer J³eJemLee keÀj uesveer ®eeefnS leeefkeÀ yeeo ceW YeìkeÀvee ve Heæ[s~