[ksr vkSj cktkj vDVwcj&uoEcj 2004

Fme ÒekeÀej kesÀ keÀerì efve³eb$eCe keÀe GHe³eesie efkeÀ³ee peelee nw lees ÒekeÉÀefle ceW GheueyOe nceejs efce$e keÀerì mebJee|Oele neWies SJeb ÒeYeeJeer keÀerì efve³eb$eCe efyevee Ke®e& kesÀ Òeehle nesiee~  

Jele&ceeve ³egie ceW Òel³eskeÀ keÉÀºekeÀ keÀer ®eenle nw- keÉÀefºe ceW DeefOekeÀ mes DeefOekeÀ Dee³e Òeehle keÀjvee, hejbleg cenbies jmee³eveeW SJeb Fve jmee³eveeW kesÀ Deefve³ebef$ele Ghe³eesie SJeb keÀeræ[eW keÀer ÒeeflejesOekeÀ #ecelee ceW JeÉef× kesÀ keÀejCe HeÀmeueeW keÀer megj#ee Hej Del³eefOekeÀ J³e³e nesves ueiee nw, efpemekesÀ keÀejCe Deepe keÉÀefºe mes Òeehle Dee³e JeemleefJekeÀ DeLeeX ceW vee kesÀ yejeyej nes ieF& nw~ SkeÀ ogºheefjCeece ³en Yeer Òeehle nes jne nw efkeÀ peceerve, he³ee&JejCe SJeb heeveer Yeer Òeotefºele nesves ueiee nw, meeLe ner ceeveJe Üeje Òeefleefove Jeºe& Yej ceW Deheves Yeesp³e heoeLeeX ceW pees penj Kee³ee pee jne nw~ ³eefo ³en cee$ee SkeÀ meeLe efKeuee oer peeS lees GmekeÀer ceÉl³eg efveef½ele nw Ssmee MeesOe SJeb DevegmebOeeveeW Üeje %eele ngDee nw~

Ssmeer efmLeefle ceW ³eefo keÉÀºekeÀ Deheveer js[erces[ Ghe³eesie Jeeueer ceeveefmekeÀlee keÀes yeoueles ngS Deheves Deemeheeme GheueyOe mLeeveer³e mebmeeOeveeW SJeb Deheveer keÀe³e& #ecelee keÀe hetCe& Ghe³eesie ueslee nw lees efveef½ele ner GmekeÀe ueeYeebMe yeæ{siee, he³ee&JejCe, peceerve SJeb heeveer meeHeÀ jnWies Deeves Jeeueer heeræ{er keÀes SkeÀ mJemLe JeeleeJejCe efo³ee pee mekesÀiee, meeLe ner ceeveJe meceepe keÀes penj jefnle Yeesp³e heoeLe& GheueyOe keÀje³ee pee mekesÀiee~

Deye ÒeÍe>> ³en Deelee nw efkeÀ keÉÀºekeÀ keÀce Ke®e& ceW GheueyOe mebmeeOeveeW mes efkeÀme ÒekeÀej keÀerì efve³eb$eCe keÀj mekeÀlee nw?
keÉÀ<ekeÀ efvecve Ghee³eeW Üeje Deheveer Kesleer ceW Þesÿ keÀerì efve³eb$eCe Òeehle keÀj mekeÀlee nw -

w DeÒewue, ceF& SJeb petve kesÀ ceen ceW ³eefo pegleeF& keÀjvee nw lees Òeele:keÀeue 5 yepes mes 9 yepes lekeÀ pegleeF& keÀe³e& keÀjW efpememes efvecve ueeYe Òeehle neWies -

De. pees he#eer Òeele:keÀeue IeeWmeueeW mes Yeespeve keÀer Keespe ceW efvekeÀueles nQ Jes Gme peesleer pee jner Yetefce ceW nue kesÀ heerís ®euekeÀj peceerve mes efvekeÀueves Jeeues keÀerìeW SJeb GvekeÀer mebefKe³eeW keÀes KeekeÀj veä keÀjles nQ~

ye. pees Mesºe ye®e peeles nwb Jes lespe Oethe ceW veä nes peeles nwb Fme ÒekeÀej efyevee Ke®e& kesÀ ÒeYeeJeer keÀerì efve³eb$eCe Òeehle neslee nw~

w efpeme efove HeÀmeue keÀer yeesveer keÀer peeJes Gmeer efove mJeefvee|cele ueeFì ì£she ueieeJes~

mJeefvee|cele ueeFì ì£she kesÀ efue³es meeceûeer

De. heeveer Yejves kesÀ efue³es hegjevee DeeOee keÀìe ceìkeÀe ³ee yeebme, ueesns keÀer hegjeveer ìeskeÀjer efpeme hej hee@ueerefLeve keÀer heleueer meerì [euekeÀj heeveer Yej mekeWÀ~

ye. yeuye (³eefo otefOe³ee nes lees p³eeoe De®íe) SJeb Jee³ej (Jee³ej keÀer ueeiele keÀce keÀjves SJeb ®eesjer mes ye®eves kesÀ efue³es meyecee|meyeue heche mes efvekeÀueves Jeeuee m¬esÀhe Ghe³eesie keÀjW)~

me. HeÀmeue keÀer Tb®eeF& kesÀ mecekeÀ#e jKeves kesÀ efue³es uekeÀæ[er kesÀ ìgkeÀæ[s efpevnW peceerve ceW ieæ[ekeÀj mìsC[ yevee mekesÀb~  

ueeFì ì£she keÀe Ghe³eesie

HeÀmeue keÀer Tb®eeF& kesÀ mecekeÀ#e DeeOes keÀìs ceìkesÀ ³ee ìeskeÀveer keÀes mìsC[ hej jKesb (ef®e$eevegmeej) SJeb leerve Yeeie heeveer mes Yej osJeW Fme heeveer hej 50 efce.ueer. efceÆer keÀe lesue [eue osJeW~ lelhe½eele ef®e$eevegmeej SkeÀ uekeÀæ[er hej otefOe³ee, vee efceues lees meeceev³e yeuye ueiee osJeW~ ³en yeuye Meece 6 mes 10 SJeb Òeele: 4 mes 6 yepes peueeSb, ke̳eeWefkeÀ Fme mece³e Me$eg keÀerì DeefOekeÀ leeoeo ceW ÒekeÀeMe keÀer Deesj DeekeÀe|ºele neskeÀj DeeSbieW SJeb veer®es efceÆer kesÀ lesue³egkeÌle heeveer ceW efiejkeÀj cej peeSbieW~ ³eefo yeuye yebo SJeb ®eeuet keÀjves peeves ceW yengle DemegefJeOee nes lees jeleYej peueves oW~ (ke̳eeWefkeÀ jemee³eefvekeÀ oJeeF³eeW mes nesves Jeeues efce$e keÀerìeW kesÀ vegkeÀmeeve keÀer leguevee ceW FmeceW keÀce ner Ke®e& nesiee)~

Fme ÒekeÀej Deehe osKeWies efkeÀ Òeefleefove Òeele: Gme hee$e ceW efpemeceW heeveer SJeb efceÆer keÀe lesue [euee nw efJeefYevve ÒekeÀej kesÀ helebies cejs ngS hee³es peeles nwb ³es ner nbw Gve Fefuue³eeW kesÀ pevceoelee pees HeÀmeue keÀer ÒeejbefYekeÀ DeJemLee ceW veece cee$e kesÀ nesles nQ ³eefo FvnW Fme mece³e ve ceeje peeJes lees ³es oes-leerve ceen ceW npeejeW, ueeKeeW, keÀjesæ[eW Fefuue³eeW keÀes pevce os osles nQ efpememes efmelecyej (kegÀBJeej) kesÀ cenerves ceW ceneceejer HewÀue peeleer nw SJeb keÉÀºekeÀ keÀe DeefOekeÀlece mece³e SJeb hewmee Fmeer mece³e Ke®e& neslee nw SJeb ueeYe Ke®e& kesÀ Devegªhe veneR Òeehle neslee~

FmeefueS mJeefvee|cele ueeFì ì£she keÀe Ghe³eesie HeÀmeue yeesves kesÀ efove mes ner Ghe³eesie efkeÀ³ee peeJes lees keÉÀºekeÀ HeÀmeueeW keÀer ceneceejer mes efvepeele hee mekeÀlee nw~

3. HesÀjescesve ì£she - SkeÀ hueeefmìkeÀ keÀe memlee (10 mes 15 ª.) GHekeÀjCe ueW, efpemeceW ceeoe keÀer keÉÀef$ece iebOe Jeeuee u³egj (pees Òel³eskeÀ mhemeerpe kesÀ efue³es Deueie neslee nw) ueieeles nbw, efpememes vej FmekeÀer Deesj DeekeÀe|ºele neskeÀj peeue ceW HeÀBme peelee nw SJeb Deeves Jeeueer pevejsMeve yeeefOele nesleer nw Fme u³egj (kesÀhmegue) keÀes 15 mes 20 efove ceW yeoue efo³ee peelee nw (Fmes ueieeles mece³e neLe efceÆer mes meeHeÀ heeveer Üeje Oegues ngS efkeÀmeer Yeer ÒekeÀej keÀer iebOe jefnle nesvee ®eeefnS)~

Fme efJeefOe ceW efve³ev$eCe lees efceuelee ner nw meeLe ner ³en Yeer %eele neslee nw efkeÀ keÀewve mes keÀerì keÀe Dee¬eÀceCe yeæ{ves Jeeuee nw, efpememes efve³eb$eCe keÀer Dev³e efJeefOe³eeW keÀer ceoo ueer pee mekeÀleer nw~

efJeMesºe - Fmemes efvekeÀues u³egj keÀes ueeFì ì£she kesÀ yeuye kesÀ veer®es ueiee osves mes Jeneb Yeer kegÀí efoveeW lekeÀ FmekeÀer KegMeyet SJeb ÒekeÀeMe kesÀ keÀejCe vej helebies DeekeÀe|ºele neskeÀj ueeFì ì£she ceW cej peeles nQ~

mJeefvee|cele keÀerìveeMekeÀ DeewºeefOe³eeW kesÀ Ghe³eesie Üeje

keÉÀºekeÀ keÀerì efve³eb$eCe nsleg veerce, DekeÀeJe, Oeletje, efiejOeeve, meerleeHeÀue, ogOeer, neRieC³ee, yesMejce, Dejveer pewmes heewOeeW keÀer heefÊe³eeW keÀes iegæ[ ³ee cengS kesÀ meeLe efkeÀCJeve (HeÀjcevìsMeve) keÀj DeemeJeve efJeefOe mes Deke&À efvekeÀeue keÀj Ghe³eesie keÀjW~ DeemeJeve efJeefOe mes Deke&À efvekeÀeueves nsleg #es$e ceW osMeer Mejeye yeveeves Jeeueer YeÆer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee peelee nw~ Fme ÒekeÀej osMeer Mejeye yeveeves Jeeueer YeÆer keÀe Ghe³eesie keÀerì efve³eb$eCe keÀer oJeeF& yeveeves ceW efkeÀ³ee peelee nw ®etbefkeÀ Fme efJeefOe ceW ueieves Jeeues mecemle mebmeeOeve mLeeveer³e leewj hej GheueyOe nw Dele: keÉÀºekeÀ keÀes veece cee$e kesÀ Ke®e& hej mJeefvee|cele keÀerì efve³eb$eCe DeewºeefOe³eeb Òeehle nes peeleer nbw~

veerce oeª YeÆer kesÀ YeeieeW keÀe efJeJejCe

1. [£ce - SkeÀ yeæ[e [£ce efpemeceW iegæ[ ³ee cengS kesÀ meeLe HeÀjcevìs[ (meæ[er ngF&) heefÊe³eeW keÀes Yeje peelee nw Fmes YeÆer hej jKekeÀj iece& keÀjles nQ~

2. hegjeveer efceÆer keÀe Ieæ[e - pees [£ce kesÀ cegbn hej mener lejerkesÀ mes yew"s ef®e$eevegmeej neslee nw Fmes [£ce hej Gueìe jKe efo³ee peelee nw SJeb hebsos ceW (leuenìer ceW) ísokeÀj SkeÀ ueesns keÀer ³ee heer.Jeer.meer. keÀer uebyeer heeFhe Fme íso ceW [euekeÀj ef®e$eevegmeej ieerueer efceÆer mes heeFhe Jeeues íso SJeb [£ce kesÀ cegbn keÀes S³ej ìeFì keÀj osles nQ~

3. heeFhe - ueesns ³ee heer.Jeer.meer. keÀer uebyeer heeFhe DeeJeM³ekeÀleevegmeej~

4. keÀv[svmej (mebIevekeÀ)- ³en SkeÀ 8/10 ueerìj #ecelee keÀe íesìs cegbn Jeeuee Oeeleg keÀe hee$e neslee nw efpemes yenles heeveer ceW ³ee heeveer mes Yejs ie·s ceW DeeOes mes DeefOekeÀ [gyeekeÀj jKeles nwb SJeb FmekesÀ cegbn ceW [£ce mes Dee jns heeFhe keÀes jKekeÀj hueeefmìkeÀ keÀer heleueer meerì mes yeebOe efo³ee peelee nw leeefkeÀ Yeehe Gæ[keÀj yeenj ve efvekeÀues~ Fme ÒekeÀej [£ce mes efvekeÀueleer ngF& Yeehe keÀes Fme keÀv[svmej ceW "b[er keÀj SkeÀef$ele keÀj efue³ee peelee nw~

Deke&À efvecee&Ce kesÀ Ghe³eesie ceW Deeves Jeeueer heefÊe³eeb

Fme efJeefOe ceW Deke&À efvecee&Ce kesÀ efue³es veerce, DekeÀeJe, Oeletje, yesMejce, efiejOeeve, Dejveer, meerleeHeÀue, eEnieCeer³ee Deeefo #es$eer³e keÀæ[Jeer, keÀmesueer, keÀerìveeMekeÀ iegCeeW Jeeueer heefÊe³eeW SJeb FvekesÀ HeÀueeW keÀe Ghe³eesie keÀjles nQ~

efvecee&Ce efJeefOe

GhejeskeÌle heefÊe³eeW ceW mes efkeÀmeer SkeÀ ÒekeÀej keÀer 20 efkeÀuees heÊeer keÀes 1 efkeÀuees cengDee ³ee iegæ[ leLee 15 ueerìj heeveer kesÀ meeLe 7 efove lekeÀ (meæ[eles nwb) HeÀce&vìsMeve keÀjles nbw (FmeceW 1 ueerìj ieew cet$e Yeer efceuee³ee peelee nw)~ efHeÀj Fme meeceûeer keÀes GhejeskeÌle Jee|Cele YeÆer mes GyeeuekeÀj efvekeÀueves Jeeueer ÒeLece Yeehe keÀes "b[e keÀj SkeÀef$ele keÀjles nbw, peye 4 ueerìj êJe SkeÀef$ele nes peelee nw leye Fme Òeef¬eÀ³ee keÀes yebo keÀj SkeÀef$ele 4 ueerìj êJe keÀes keÀerì efve³eb$ekeÀ DeewºeefOe kesÀ ªhe ceW Ghe³eesie keÀjles nQ~

heefÊe³eeW kesÀ Deke&À mes keÀerì efve³eb$eCe

1. veerce heÊeer SJeb HeÀue - meHesÀo cekeÌKeer, nje ce®íj, ceenes SJeb meYeer ÒekeÀej keÀer Fefuue³eeW hej~

2. DekeÀeJe SJeb ogOeer heÊeer - meYeer ÒekeÀej keÀer Fefuue³eeW hej~

3. meerleeHeÀue - nje ce®íj SJeb ceenes hej~

4. Dejveer SJeb yesMejce - meHesÀo cekeÌKeer, nje ce®íj, ceenes SJeb meYeer ÒekeÀej keÀer Fefuue³eeW hej~

5. efiejOeeve - meYeer ÒekeÀej keÀer Fefuue³eeW hej~

6. eEnieCeer³ee Je Oeletje keÀer heefÊe³eeB SJeb HeÀue - meYeer ÒekeÀej keÀer Fefuue³eeW hej~

Deke&À keÀe Ghe³eesie

GhejeskeÌle efJeefOe mes efvee|cele DekeÀeX keÀe (veerce Deke&À keÀes íesæ[keÀj) Òel³eskeÀ mehleen Deueie-Deueie 60 mes 80 efce.ueer. Òeefle 15 ueerìj heeveer ceW [euekeÀj mÒes keÀjles nQ~

efJeMes<e : (veerce Deke&À keÀes, Òel³eskeÀ Deke&À kesÀ meeLe Òeefle mehleen efkeÀS peeves Jeeues mÒes ceW DeefveJee³e&le: 60 mes 80 efce.ueer. efceueekeÀj mÒes keÀjles nw)~ efpememes veerce keÀe Spes[sjskeÌìerve lees Dehevee keÀe³e& melele keÀjlee ner nw meeLe ner Fve heefÊe³eeW kesÀ keÀæ[Jes, keÀmewues, penjerues ÒeYeeJe SJeb lespe iebOe leLee DeukeÀesnefuekeÀ ÒeYeeJe kesÀ keÀejCe ceeoe helebies Deb[s osvee hemebo veneR keÀjleer leLee efkeÀvneR efJeMesºe heefjefmLeefle³eeW ceW ³eefo Deb[s os Yeer osleer nw lees Gvemes efvekeÀueer ueeJeea (Fuueer) Keeleer veneR nw SJeb Keeleer Yeer nw lees cej peeleer nw~

Fme ÒekeÀej ³es Deke&À efjhesuesvì SJeb SvìerHeÀer[svì keÀe keÀe³e& ÒecegKelee mes keÀjles nQ~ ®etbefkeÀ ³es Deke&À efvecve oeª YeÆer mes keÉÀºekeÀ Deheves mJe³eb kesÀ mebmeeOeveeW mes pewJe heoeLeeX keÀe Ghe³eesie keÀj efvekeÀeuelee nw FmeefueS ³es keÀesF& penj keÀejkeÀ ÒeYeeJe HeÀmeue hej veneR íesæ[les leLee FvekeÀes yeveeves ceW Ke®e& Yeer veececee$e keÀe (ueieYeie 10 ª. Òeefle ueerìj) neslee nw~

GhejeskeÌle mJeefvee|cele DekeÀeX kesÀ DeueeJee keÉÀºekeÀ DeewºeefOe kesÀ ªhe ceW hegjevee ieew cet$e 200 mes 250 efce.ueer. Òeefle heche, 25 efove hegjeveer íebí (ceùe) 100 mes 150 efce.ueer. Òeefle heche SJeb lecyeeketÀ keÀe keÀeæ[e (250 ûeece lecyeeketÀ keÀes 1 ueerìj heeveer kesÀ meeLe Gyeeues peye DeeOee ueerìj heeveer Mesºe ye®e peeJes) 50 efce.ueer. Òeefle heche~ Fve vegmKeeW keÀes Yeer veerce Deke&À kesÀ meeLe Òeefle mehleen Deueie-Deueie

 Ghe³eesie keÀjW~ ³eefo ÒekeÀeshe keÀer DeefOekeÀlee nes lees Fefuue³eeW keÀes neLe mes ®egvekeÀj veä keÀjW ³eefo hekeÀæ[er ieF& Fefuue³eeW ceW nsueer³eesLeerme (®eves keÀer njer Fuueer) nes lees Òel³eskeÀ Fuueer keÀes Deueie-Deueie SkeÀ íesìer yeesleue ceW [euekeÀj efíê ³egkeÌle {keÌkeÀve ceW 24 Iebìs YetKeer jKesb efHeÀj Fme yeesleue ceW Sve.heer.Jner. (v³egkeÌueer³ej heesueerneF&[£ue Jee³ejme)s ceoj meeu³egmeve ceW efYeiees³es ngS keÀeyegueer ®eves 1-1 [eue osJeW YetKeer Fuueer Fme meb¬eÀefcele ®eves keÀes KeekeÀj 2-3 efove ceW cej peeJesieer, Fve cejer ngF& Fefuue³eeW keÀes yeenj efvekeÀeuekeÀj heermekeÀj heeveer kesÀ meeLe HeÀmeue hej (450 Fuueer keÀe Ieesue 1 nskeÌìs³ej keÀheeme HeÀmeue hej, 250 Fuueer keÀe Ieesue 1 nskeÌìs³ej ®eves hej) mÒes keÀj osles nbw lees Dev³e Fefuue³eeb peye Fme HeÀmeue keÀes Keeleer nbw lees Jes Yeer Sve.heer.Jner. mes meb¬eÀefcele neskeÀj cej peeleer nwb~ Fme ÒekeÀej veececee$e kesÀ Ke®e& hej keÉÀºekeÀ mJe³eb Sve.heer.Jner. efvecee&Ce keÀj mekeÀlee nw~

yee³eesueepeerkeÀue kebÀì£esue - Fme ÒekeÀej ³eefo jemee³eefvekeÀ keÀerì efve³eb$eCe kesÀ mLeeve hej GhejeskeÌle efJeefOe³eeW mes keÀerì efve³eb$eCe efkeÀ³ee peelee nwlees ÒekeÉÀefle ceW GheueyOe nceejs efce$e keÀerì mebJee|Oele neWies SJeb ÒeYeeJeer keÀerì efve³eb$eCe efyevee Ke®e& kesÀ Òeehle nesiee~ kegÀí efce$eeW kesÀ veece efvecveevegmeej nbw -

ues[er ye[& yeerìue, ¬eÀe³emeeshee, cekeÀefæ[³eeb, [£sieveHeÌuee³e, [sceeEmeieHeÌuee³e, keÀF& ÒekeÀej kesÀ lelew³es, ì£e³ekeÀesûeecee, Shesvìsueerme, efMekeÀejer keÀerì (Òes³ej FvmeskeÌì), keÀF& ÒekeÀej keÀer ef®eefæ[³eeb, keÀF& ÒekeÀej kesÀ efce$e HeÀHetbÀo pewmes yewJewefj³ee yewefme³eevee, efce$e peerJeeCeg pewmes yesefmeueme Legjsvpesmeerme, efce$e efJeºeeCeg pewmes Sve.heer.Jner.~

Fme ÒekeÀej keÉÀºekeÀ keÀerì efve³eb$eCe hej nesves Jeeues J³e³e keÀes ye®eekeÀj Deheves ueeYeebMe ceW yeæ{esÊejer keÀj mekeÀlee nw meeLe ner peceerve, nJee, heeveer keÀe ÒeotºeCe cegkeÌle keÀj Deeves Jeeueer heerefæ{³eeW keÀes Þesÿ Yetefce SJeb he³ee&JejCe meeQhekeÀj Deheves veweflekeÀ oeef³elJeeW keÀe efveJe&nve keÀj mekeÀlee nw~

efJeMes<e - GhejeskeÌle Jee|Cele efJeefOe³eeW kesÀ Devegmeej efkeÀmeeve YeeF& keÀerì efve³ev$eCe mJe³eb efvecee&Ce keÀj Ghe³eesie keÀjWies lees ueeYeebMe ceW efveef½ele yeæ{esÊejer nesieer~

t cegkesÀMe ieghlee
Deej.S.F&.Dees. megvêwue, OejceHegjer

[ksr vkSj cktkj vDVwcj&uoEcj 2004