Kesle Deewj yeeæpeej

Deveg¬eÀceefCekeÀe

peveJejer-cee®e& 2001

DeLe&J³eJemLee kesÀ yeoueles heefjJesMe ceW ³eefo Deveepe kesÀ ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e keÀer Jele&ceeve Heàefle keÀes yeouee veneR ie³ee lees JewMJeerkeÀjCe keÀer He´ef¬eÀ³ee ceW Deeies Deeves Jeeues Je<eeX ceW Deveepe keÀe J³eJemee³e DeueeYekeÀejer nes peeJesiee~ Fmemes efkeÀmeeveeW keÀes GvekeÀer Ghepe keÀe Gef®ele cetu³e veneR efceuesiee~ HeefjJele&ve mes ueeYe ³en nesiee efkeÀ ceefC[³eeW ceW yeæ[s-yeæ[s ÒeebieCeeW kesÀ efJekeÀeme keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR nesieer~ Fme hej nesves Jeeues J³e³e keÀer jeefMe mes YeC[ejCe keÀer DeeOegefvekeÀ megefJeOeeDeeW keÀe efJekeÀeme nes mekesÀiee~ efpeve ceW meeFueespe keÀe efvecee&Ce ÒecegKe nw~

keÉÀefºe GlheeoeW kesÀ efJeheCeve kesÀ efueS ceO³e ÒeosMe ceW keÉÀefºe Ghepe ceefC[³eeW keÀer mLeehevee keÀer ieF& nw~ ceO³eÒeosMe ceW Jele&ceeve ceW kegÀue 230 keÉÀefºe Ghepe ceefC[³eeB keÀe³e&jle nQ~ Fve ceefC[³eeW ceW keÉÀefºe GhepeeW keÀe J³eeheej ceefC[³eeW mes ueeFmeWme Òeehle J³eeheeefj³eeW kesÀ Üeje efkeÀ³ee pee jne nw~ efkeÀmeeve Keefueneve mes keÉÀefºe GhepeeW keÀes Yej keÀj Deheves Iej ues peelee nw~ efHeÀj DeeJeM³ekeÀleevegmeej ogyeeje Yej keÀj yes®eves kesÀ efueS keÉÀefºe Ghepe ceb[er ceW ueelee nw~ efkeÀmeeve meeceev³ele: Deheveer Ghepe keÀes yewueieeæ[er, ìw^keÌìj, cesìe[esj ³ee neLe"sues hej ueelee nw~ ceC[er ceW Ghepe keÀer efye¬eÀer kesÀ efueS veer®es HewÀuee keÀj {sj yeveekeÀj Òeoe|Mele efkeÀ³ee peelee nw~ meye efkeÀmeeveeW keÀer GhepeW Dee peeves kesÀ he½eeled J³eeheejer Deeles nQ~ {sj mes neLe ceW Deveepe G"e keÀj GmekeÀer iegCeJeÊee keÀe efvejer#eCe keÀjles nQ~ efHeÀj neLe ceW efue³ee ie³ee Deveepe veer®es HewbÀkeÀ osles nQ~ Fme lejn ceC[er ceW GheefmLele meYeer J³eeheejer Deveepe keÀj efvejer#eCe keÀjles nQ~ 

ceC[er meefceefle kesÀ ueesieeW kesÀ Üeje veerueeceer yeesueer ueieeF& peeleer nw~ SkeÀ-SkeÀ keÀjkesÀ meYeer J³eeheejer Deheveer yeesueer ueieeles nQ~ efpeme J³eeheejer keÀer DeefOekeÀlece yeesueer nesleer nw Gme J³eeheejer keÀes Gme efkeÀmeeve keÀer Ghepe Kejeroves keÀe DeefOekeÀej nes peelee nw~ veerueeceer meceehle nes peeves kesÀ he½eeled mebyebefOele J³eeheejer mes Keeueer yeejoevee efkeÀmeeve ueslee nw leLee Deheveer Ghepe keÀes YejkeÀj leewue keÀjves kesÀ mLeeve hej ues peelee nw~ legueF&S kesÀ Üeje leewue keÀj osves kesÀ he½eeled ncceeue Ghepe keÀes G"ekeÀj mebyebefOele J³eeheejer keÀer ogkeÀeve ceW ues peelee nw~ J³eeheejer efove Yej ¬eÀ³e keÀer ieF& Ghepe keÀes íveJeelee nw, meHeÀeF& keÀjJeelee nw leLee SkeÀ pewmeer Ghepe keÀes efceueJeelee nw~ efHeÀj heeuee keÀj yeesjeW ceW Yej keÀj Dev³e J³eeheejer ³ee ÒemebmkeÀjCe kesÀ efueS keÀejKeeves keÀes Yespelee nw~

Fme Òeef¬eÀ³ee ceW Ghepe keÀes SkeÀ ner ceC[er ÒeebieCe ceW keÀce-mes-keÀce leerve yeej Yejvee leLee Keeueer keÀjvee neslee nw~ Fme keÀejCe ceC[er ÒeebieCe ceW Deveepe yengle DeefOekeÀ efiej peelee nw~ ÒeebieCe ceW efieje ³en Deveepe Deeoefce³eeW kesÀ Keeves kesÀ ³eesi³e veneR jn peelee nw~ Deveepe kesÀ J³eeheej keÀe ³en yengle hejchejeiele lejerkeÀe nw~ FmeceW efJeiele DeveskeÀ JeºeeX ceW keÀesF& yeoueeJe ve Deeves kesÀ keÀejCe SkeÀ Deesj peneb Keefueneve mes Deeves kesÀ yeeo Deveepe yejyeeo neslee nw JeneR otmejer Deesj efkeÀmeeve keÀes Fme vegkeÀmeeve keÀer YejheeF& keÀjvee nesleer nw ke̳eeWefkeÀ ceC[er ÒeebieCe ceW ³ee Deveepe kesÀ GheYeeskeÌlee ³ee ÒemebmkeÀjCe keÀejKeeves lekeÀ heefjJenve ceW pees vegkeÀmeeve nesves keÀer DeeMebkeÀe nesleer nw J³eeheejer Gleveer jeefMe keÀce keÀjkesÀ Ghepe keÀer yeesueer ueieeles nQ~ HeÀmeue keÀìeF& kesÀ he½eeled Deveepe keÀe nesves Jeeuee vegkeÀmeeve yengle DeefOekeÀ nw~ SkeÀ Devegceeve kesÀ Devegmeej nceejs osMe ceW ueieYeie ©. 105,000 keÀjesæ[ ©He³es kesÀ KeeÐeevve keÀer ÒeefleJeºe& neefve kesÀJeue Fme keÀejCe nesleer nw efkeÀ nce Deveepe keÀes jKeves, yes®eves leLee ueeves ues peeves kesÀ efueS hejchejeiele lejerkeÀeW keÀe Fmlesceeue keÀjles nQ~ ³en vegkeÀmeeve Deemì£sefue³ee osMe kesÀ kegÀue KeeÐe heoeLeex kesÀ kegÀue Glheeove mes keÀneR DeefOekeÀ nw~

ceO³eÒeosMe ceW neueebefkeÀ keÀesF& DeefOekeÉÀle DeO³e³eve Fme yeeyele veneR efkeÀ³ee ie³ee nw efkeÀ SkeÀ efkeÌJebìue Deveepe ceC[er ceW uee keÀj yes®eves ceW efkeÀlevee J³e³e neslee nw uesefkeÀve efJeieled efoveeW cesjs Üeje efkeÀmeeveeW, J³eeheeefj³eeW leLee ceC[er meefceefle³eeW ceW efveJee&ef®ele neskeÀj Dee³es peveÒeefleefveefOe³eeW mes ueer ieF& peevekeÀejer kesÀ DeeOeej hej ceesìe Devegceeve ³en ueiee³ee ie³ee nw efkeÀ SkeÀ efkeÌJebìue Deveepe keÀes ceC[er ceW yes®eves hej heefjJenve, yeej-yeej Keeueer keÀjves leLee Yejves, G"eves leLee jKeves, leewueves leLee Deveepe kesÀ veer®es efyeKej peeves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve keÀes ueieYeie 20 ©. mes 25 ©. keÀe Ke®e& G"evee neslee nw~ Fmeer lejn peye J³eeheejer ceC[er ÒeebieCe kesÀ ceeO³ece mes Deveepe keÀe ¬eÀ³e keÀjlee nw lees Gmes Òeefle efkeÌÌJebìue ueieYeie 10 ©. mes 15 ©. keÀe J³e³e legueeF&, ncceeueer, jKeves leLee heefjJenve kesÀ ªhe ceW ceC[er keÀj kesÀ DeueeJee J³e³e Deelee nw~ FveceW mes DeefOekeÀebMe J³e³e kesÀJeue Fme keÀejCe nesles nQ efkeÀ efkeÀmeeve keÀes Deveepe ceC[er ceW {eskeÀj ueevee neslee nw~ efkeÀmeeve, ceC[er ceW Deveepe FmeefueS {es keÀj ueelee nw ke̳eeWefkeÀ efkeÀmeeve mees®elee nw efkeÀ peye lekeÀ J³eeheejer hetjer Ghepe keÀes veneR osKesiee leye lekeÀ Jen Ghepe keÀer mener keÀercele veneR ueiee³esiee, otmejer Deesj J³eeheejer ³en mees®elee nw efkeÀ ³eefo efkeÀmeeve keÀer Ghepe efyevee osKes ¬eÀ³e keÀj ueer lees efkeÀmeeve Deheveer Ghepe keÀe pees vecetvee efoKee keÀj Ghepe yes®esiee Gme iegCeJeÊee keÀer Ghepe Jen veneR osiee~ efJeÊeer³e Jeºe& 1999-2000 ceW DeefJeYeeefpele ce.Òe. ceW ueieYeie 2 keÀjesæ[ 66 ueeKe 3 npeej ceerefì^keÀ ìve kegÀue KeeÐeevve HeÀmeueeW keÀe Glheeove ngDee FmeceW mes ueieYeie 45 ÒeefleMele ³eeveer 1 keÀjesæ[ 18 ueeKe 24 npeej ceerefì^keÀ ìve keÉÀefºe Glheeove keÀer efye¬eÀer ceC[er meefceefle³eeW kesÀ ceeO³ece mes keÀer ieF&~ ³eefo ceC[er kesÀ ceeO³ece mes SkeÀ efkeÌJebìue Deveepe keÀer efye¬eÀer hej efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer keÀer ueeiele 40 ªheS Òeefle efkeÌJebìue ceeveW lees kegÀue ©heS 4 Dejye 73 keÀjesæ[ ©HeS keÀe J³e³e kesÀJeue Fme J³eJemLee kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer Üeje efkeÀ³ee ie³ee~

efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer kesÀ Fme Deehemeer DeefJeéeeme kesÀ keÀejCe ner Deepe Deveepe ¬eÀ³e efJe¬eÀ³e keÀer Fme he×efle keÀe Ghe³eesie efkeÀ³ee pee jne nw~ ³eneb ³en efyevot efJe®eejCeer³e nw efkeÀ ke̳ee nce DeefJeéeeme keÀer KeeF& keÀes heeì keÀj Deveepe kesÀ ¬eÀ³e efJe¬eÀ³e keÀer Fme hegjeveer he×efle keÀes yeoue keÀj keÀesF& Dev³e he×efle mes GhepeeW keÀe ¬eÀ³e efJe¬eÀ³e keÀj mekeÀles nQ? efJeiele Jeºeex ceW cesjs Üeje ÒeosMe kesÀ meYeer YeeieeW keÀer ceefC[³eeW keÀe efvejer#eCe efkeÀ³ee ie³ee leLee ceQves Deveepe kesÀ J³eeheej mes pegæ[s nj leyekesÀ kesÀ ueesieeW mes yeele keÀer, efpeveceW efkeÀmeeve, J³eeheejer, leewueFS, ncceeue leLee ceC[er kesÀ keÀce&®eejer Meeefceue nQ ~ Fme keÀece mes pegæ[e nj J³eefkeÌle Fme J³eJemLee ceW megOeej keÀer DeeJeM³ekeÀlee cenmetme keÀj jne nw~ Jen ³en Yeer mecePe jne nw efkeÀ DeLe&J³eJemLee kesÀ yeoueles heefjJesMe ceW ³eefo Deveepe kesÀ ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e keÀer Jele&ceeve Heàefle keÀes yeouee veneR ie³ee lees JewMJeerkeÀjCe keÀer He´ef¬eÀ³ee ceW Deeies Deeves Jeeues Je<eeX ceW Deveepe keÀe J³eJemee³e DeueeYekeÀejer nes peeJesiee~ Fmemes efkeÀmeeveeW keÀes GvekeÀer Ghepe keÀe Gef®ele cetu³e veneR efceuesiee Fme keÀejCe efkeÀmeeve Kesleer veneR keÀjWies, efpememes efJeée keÀer meyemes yeæ[er pevemebK³ee Jeeues Fme osMe keÀes KeeÐeevve kesÀ efueS Dev³e osMeeW hej efveYe&j nesvee nesiee leLee Kesleer ceW jespeieej kesÀ DeJemej keÀce nesves kesÀ keÀejCe yesjespeieejer yeæ{sieer~ Fme lejn nceeje osMe Fme ogº®e¬eÀ ceW HebÀme peeJesiee~ FmeefueS ³en Deepe keÀer DeeJeM³ekeÀlee nw efkeÀ nce mece³e kesÀ Fme heefjJele&ve keÀes hen®eeve keÀj Deheveer J³eeheej keÀer he×efle ceW heefjJele&ve uee³eW~

Deveepe kesÀ J³eeheej ceW heefjJele&ve ueeves kesÀ efueS ³en DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ ÒeosMe ceW ueeiet efve³eceeW ceW heefjJele&ve uee³ee pee³es~ ceO³e ÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& Üeje Fme efoMee ceW henue keÀjles ngS ÒeosMe ceW ueeiet J³eJemLee ceW heefjJele&ve keÀj Òeef¬eÀ³ee ceW yeoueeJe uee³ee ie³ee nw~ ÒeosMe ceW 1 veJecyej, 2000 ceW ceefC[³eeW ceW veJeerve GheefJeefOe³eeb ueeiet keÀer ieF& nQ~ Fve GheefJeefOe³eeW ceW ³en ÒeeJeOeeve efkeÀ³ee ie³ee nw efkeÀ ³eefo keÀesF& efkeÀmeeve Deheveer Ghepe keÀes ceC[er He´ebieCe ceW veneR uee heelee nw lees Jen Deheveer Ghepe keÀe kesÀJeue vecetvee ueekeÀj vecetves kesÀ DeeOeej hej efJe¬eÀ³e keÀj mekeÀlee nw ³ee J³eeheejer meerOes efkeÀmeeve mes meewoe he$ekeÀ kesÀ ceeO³ece mes Yeer ¬eÀ³e keÀj ceeue keÀer legueeF& efkeÀmeeve kesÀ Iej ³ee J³eeheejer kesÀ ieesoece hej keÀje mekeÀlee nw uesefkeÀve J³eeheej he×efle ceW SkeÀoce mes heefjJele&ve ueevee mecYeJe veneR nw~ meyemes henues nce ³en keÀjW efkeÀ Òeefleefove pees efkeÀmeeve Deheveer Ghepe yes®eves kesÀ efueS ceC[er ÒeebieCe ceW ueeles nQ GvekeÀes nce ÒeeiebCe ceW SkeÀ ¬eÀceebkeÀ mes jKeJeeves keÀer J³eJemLee keÀjW~ Òel³eskeÀ efkeÀmeeve keÀes SkeÀ ¬eÀce vecyej efo³ee pee³es~ efHeÀj Òeefleefove ceC[er meefceefle SkeÀ meefceefle keÀe ie"ve keÀjs efpemeceW SkeÀ ceC[er keÀe keÀce&®eejer, SkeÀ J³eeheejer ÒeefleefveefOe leLee Gme efove Ghepe ueeves Jeeues efkeÀmeeveeW ceW mes oes efkeÀmeeveeW keÀes jKee pee³es~ ³en meefceefle Gme efove He´ebieCe ceW SkeÀ efveOee&efjle mece³e lekeÀ pees Deveepe Dee³ee nw GmekesÀ heeme peekeÀj Òel³eskeÀ mes 100-100 ûeece Deveepe keÀe vecetvee ues~ Fme vecetves keÀes SkeÀ hueeefmìkeÀ keÀer Lewueer ceW jKee pee³es~ Òel³eskeÀ Lewueer keÀes Jener vecyej efo³ee pee³es pees nceves Ghepe keÀes efo³ee nw~ vecetves uesves keÀer keÀe³e&Jeener kesÀ mece³e ner ceC[er kesÀ J³eeheejer efkeÀmeeveeW keÀer Ghepe ceewkesÀ hej peekeÀj osKe ueW~ Fme kesÀ he½eeled ceC[er meefceefle Üeje efveOee&efjle neue ceW ³ee mLeeve hej efkeÀmeeve SJeb J³eeheeefj³eeW keÀes yew"e³ee pee³es~ ceC[er kesÀ keÀce&®eejer efueS ie³es vecetves kesÀ ¬eÀce mes veerueeceer ÒeejcYe keÀjW leLee pees J³eeheejer DeefOekeÀlece yeesueer ueiee³es Gmes efkeÀmeeve Deheveer Ghepe yes®e mekeÀlee nw~ SkeÀ mLeeve hej Deejece mes yew" keÀj vecetves kesÀ DeeOeej hej yeesueer ueieeves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer Meebefle mes cetu³e efveOee&jCe keÀe keÀece keÀj mekeÀles nQ~ efpeme peien ³en veerueeceer keÀer keÀe³e&Jeener mecheeefole keÀer peeJes Jeneb ceC[er meefceefle SkeÀ yuewkeÀ yees[& hej ÒecegKe HeÀmeueeW kesÀ efJeiele efove kesÀ YeeJe leLee Deemeheeme keÀer ÒecegKe ceefC[³eeW kesÀ YeeJe ueskeÀj Òeoe|Mele keÀjs efpememes yeesueer ueieeles mece³e efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer Gve YeeJeeW keÀes O³eeve ceW jKe mekesÀ~ ³eefo nce Fme lejn ÒeejcYe keÀjW lees vecetves kesÀ DeeOeej hej ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e keÀjves kesÀ efueS efkeÀmeeve SJeb J³eeheeefj³eeW keÀes Òesefjle keÀj mekeÀles nQ~ Fme lejn Oeerjs-Oeerjs GvekesÀ ceve ceW yew"s [j keÀes otj keÀj efHeÀj efyevee Ghepe uee³es kesÀJeue vecetves kesÀ DeeOeej hej veerueeceer keÀer Òeef¬eÀ³ee keÀes Dehevee mekesbÀies~

Fve oesveeW J³eJemLeeDeeW ceW efkeÀmeeve keÀes Deheveer hetjer Ghepe keÀes {es keÀj ceC[er He´ebieCe ces ueeves keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR nw~ Fmemes efkeÀmeeve leLee J³eeheejer oesvees keÀes ueeYe nesiee ke̳eeWefkeÀ ceC[er ÒeebieCe ceW ueeves ues peeves keÀe heefjJenve J³e³e, ÒeebieCe kesÀ Ke®ex leLee ÒeebieCe ceW Deveepe kesÀ nesves Jeeues vegkeÀmeeve mes ye®ee pee mekeÀlee nw~ HeefjJele&ve mes ueeYe ³en nesiee efkeÀ Thejer Ke®ex keÀce nesves kesÀ keÀejCe SkeÀ Deesj peneb J³eeheejer keÀe ueeYeebMe yeæ{siee~ JeneR otmejer Deesj J³eeheejer efkeÀmeeve keÀes GmekeÀer Ghepe keÀe p³eeoe cetu³e osves keÀes lew³eej nesiee~ Ghepe kesÀ heefjJenve, yeej-yeej Keeueer keÀjves leLee Yejves Deeefo kesÀ keÀejCe ceC[er ÒeebieCe ceW Ghepe keÀe pees vegkeÀmeeve neslee nw Gmemes efkeÀmeeve keÀes ye®ee³ee pee mekeÀlee nw~

vecetves kesÀ DeeOeej hej nesves Jeeues ¬eÀ³e efJe¬eÀ³e keÀe otmeje ueeYe ³en nesiee efkeÀ efkeÀmeeve Deheveer Ghepe keÀes ceC[er ceW yes®eves kesÀ hetJe& "erkeÀ mes íeveyeerve keÀj lew³eej keÀjsiee ke̳eeWefkeÀ Ghepe keÀe cetu³e vecetves keÀer iegCeJeÊee hej efveYe&j nesiee~ Fmemes efkeÀmeeve Gmeer HeÀmeue keÀes Giee³esiee efpevekeÀe yeepeej ceW DeefOekeÀ cetu³e efceueves keÀer mecYeeJevee nesieer leLee Gme HeÀmeue kesÀ Yeer De®ís yeerpe keÀes yees³esiee efpememes DeefOekeÀ De®íe oevee Dee³es leLee Òeefle nskeÌìs³ej Ghepe p³eeoe nes~ yeepeejesvcegKe Kesleer nesves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve keÀes GvekeÀer Ghepe keÀe Jeeefpeye oece efceue mekesÀiee~ DeYeer peye efJeMes<e ceewmece ceW efkeÀmeer HeÀmeue keÀe cetu³e DeefOekeÀ neslee nw lees Deeieeceer HeÀmeue ceewmece ceW p³eeoelej efkeÀmeeve Gmeer HeÀmeue keÀes Gieeles nQ ; uesefkeÀve peye p³eeoelej efkeÀmeeve SkeÀ ner HeÀmeue keÀes Gieeles nw lees Gme HeÀmeue keÀe Glheeove DeefOekeÀ neslee nw efpememes yeepeej ceW Gme HeÀmeue keÀer DeeJekeÀ DeefOekeÀ nesves kesÀ keÀejCe Gme HeÀmeue keÀe cetu³e Ieì peelee nw leLee efkeÀmeeve keÀes DeefOekeÀ vegkeÀmeeve neslee nw~ Fme keÀejCe Deeieeceer HeÀmeue ceewmece ceW Gme HeÀmeue keÀes efHeÀj keÀce efkeÀmeeve yeesles nQ efpemekesÀ keÀejCe Glheeove keÀce neslee nw leLee yeepeej ceW ceebie DeefOekeÀ nesves kesÀ keÀejCe cetu³e DeefOekeÀ nes peeles nw~ Fme lejn ³en ®e¬eÀ ®euelee jnlee nw leLee Fme Deefveef½elelee kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve SJeb GheYeeskeÌlee oesveeW keÀes vegkeÀmeeve G"evee heæ[lee nQ~ FmeefueS yeepeej keÀer ceebie kesÀ DeeOeej hej Kesleer nesvee efveleeble DeeJeM³ekeÀ nes ie³ee nw~

Deehe ³en mees®e jns neWies efkeÀ ³eefo ³en mener nw lees yeepeej Fme J³eJemLee keÀes mJe³eb ke̳eeW veneR Dehevee ueslee nw? FmekesÀ kegÀí ÒecegKe keÀejCeeW keÀes nceW peeve uesvee DeeJeM³ekeÀ nw~ efpememes nce Fme J³eJemLee keÀes DeYeer lekeÀ ve Deheveeves kesÀ keÀejCeeW keÀes mecePe mekesbÀies~ henuee keÀejCe ³en nw efkeÀ nceejs osMe ceW efkeÀmeeve meyemes p³eeoe Demebieef"le mecetn nQ~ nceejs osMe ceW efJeefYevve HeÀmeueeW kesÀ GlheeokeÀ mebie"ve ve nesves kesÀ keÀejCe GlheeokeÀ Deheves Glheeo keÀe cetu³e mJe³eb efveOee&efjle keÀjves ceW keÀesF& oKeue veneR jKelee nw~ Fmeer lejn Deveepe keÀe J³eeheej Yeer hetjer lejn Demebieef"le nesves kesÀ keÀejCe J³eeheejer yeepeej keÀer ceebie keÀe DeebkeÀueve yengle Jew%eeefvekeÀ {bie mes ve keÀj Deheves DevegYeJe kesÀ DeeOeej hej keÀjles nQ Fve keÀejCeeW keÀer Jepen mes ner Deepe lekeÀ Fme J³eeheej ceW keÀesF& yeoueeJe veneR Dee mekeÀe nw~ DeeOegefvekeÀ yeepeejesvcegKe Kesleer kesÀ efueS meYeer ieefleefJeefOe³eeW keÀe kesÀvê efyevog ceC[er ÒeebieCe ner neWies~ Fmeer keÀejCe ceC[er meefceefle³eeW keÀes FmeceW cenlJehetCe& YetefcekeÀe keÀe efveJe&nve keÀjvee nesiee~ Fve keÀefce³eeW keÀes otj keÀjves kesÀ keÀece ceW ceO³eÒeosMe keÉÀefºe efJeheCeve yees[& mecevJe³ekeÀ keÀer ÒeYeeJeer YetefcekeÀe keÀe efveJee&n keÀj mekeÀlee nw~

FmekesÀ efueS ceC[er meefceefle³eeb ke̳ee keÀjW? ³en SkeÀ efJe®eejCeer³e cegÎe nw~ Fme mece³e keÀer meyemes yeæ[er DeeJeM³ekeÀlee nw efkeÀ Deveepe kesÀ J³eeheej ceW pees ueesie mebueive nQ GvekesÀ ceO³e J³eehle DeefJeéeeme keÀes meceehle efkeÀ³ee pee³es~ ke̳eeWefkeÀ efkeÀmeeve J³eeheejer hej efJeéeeme veneR keÀjlee nw, ve ner J³eeheejer efkeÀmeeve hej~ FmekeÀes efkeÀme lejn meceehle efkeÀ³ee pee³es~ FmekesÀ efueS ³en DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ nce efkeÀmeeve SJeb J³eeheejer kesÀ mebyebOe keÀes mecePeves keÀer keÀesefMeMe keÀjW lees nce mecem³ee keÀe meceeOeeve {tb{ves ceW keÀece³eeye nes mekesbÀies~ nceejs meceepe ceW efkeÀmeeve SJeb Deveepe kesÀ J³eeheejer Dehevee J³eJemee³e heeræ{er oj heeræ{er keÀjles Dee jns nQ~ FveceW ve³es DeevesJeeueeW keÀer mebK³ee yengle keÀce nesleer nw~ efkeÀmeeve meeue Yej ceW Deewmeleve keÀce mes keÀce leerve ³ee ®eej yeej ceC[er ceW Deheveer Ghepe yes®eves kesÀ efueS Deelee nw~ Fmeer lejn DeefOekeÀebMe efkeÀmeeve Deheveer Ghepe yes®eves kesÀ efueS efveJeeme kesÀ efvekeÀì keÀer ceC[er keÀe ner Ghe³eesie keÀjles nQ~ FmekeÀe ueeYe G"eles ngS nceW efkeÀmeeve SJeb J³eeheeefj³eeW keÀes vecetves kesÀ DeeOeej hej ¬eÀ³e efJe¬eÀ³e ÒeejcYe keÀjves kesÀ efueS Òesefjle keÀjvee nesiee~

heefjJele&ve kesÀ ÒeYeeJe

³eefo yeepeejesvcegKe Kesleer ÒeejcYe nesleer nw lees Deeies ®eue keÀj mebefJeoe Kesleer nesvee ÒeejcYe nes mekesÀieer~ leye efJeheCeve ceW ueieer keÀcheefve³eeb hetJe& mes efkeÀmeeveeW mes ³en keÀjej keÀj mekesbÀieer efkeÀ ³eefo efkeÀmeeve GvekesÀ Üeje yeleeF& ieF& HeÀmeue yeeslee nw leLee GmekesÀ Glheeo keÀer iegCeJeÊee keÀjej kesÀ Devegªhe nesieer lees Deeieeceer HeÀmeue ceewmece ceW Jen keÀcheveer Gme Ghepe keÀes efkeÀme cetu³e hej ¬eÀ³e keÀjsieer~ Ssmes Deefûece keÀjej nesves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve keÀes yeepeej keÀer Deefveef½elelee mes cegefkeÌle efceue mekesÀieer leLee Kesleer Yeer Dev³e J³eJemee³eeW keÀer lejn Deefveef½eleleeDeeW mes cegkeÌle J³eJemee³e nes mekesÀiee~ ceefC[³eeW ceW yeæ[s-yeæ[s ÒeebieCeeW kesÀ efJekeÀeme keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR nesieer~ Fme hej nesves Jeeues J³e³e keÀer jeefMe mes YeC[ejCe keÀer DeeOegefvekeÀ megefJeOeeDeeW keÀe efJekeÀeme nes mekesÀiee~ efpeve ceW meeFueespe keÀe efvecee&Ce ÒecegKe nw~ Deveepe keÀe J³eJemee³e F& keÀeceme& kesÀ ceeO³ece mes nesves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeve keÀch³etìj kesÀ ceeO³ece mes Deheveer Ghepe yes®e mekesbÀies leLee Deveepe jefnle ceefC[³eeW keÀe efJekeÀeme nesves kesÀ keÀejCe GhepeeW kesÀ vegkeÀmeeve mes ye®ee pee mekesÀiee~ efJeée ceW Òeefle³eesefielee kesÀ ceO³e osMe De®íer iegCeJeÊee keÀe Deveepe efve³ee&le keÀjves ceW me#ece nesiee~ Fme keÀejCe DeeJeM³ekeÀ DeÐeesmebj®evee kesÀ efvecee&Ce SJeb keÉÀefºe ceW DevegmebOeeve keÀer DeeJeM³ekeÀlee keÀer hete|le nsleg efvepeer hetBpeer keÀes DeekeÀe|ºele efkeÀ³ee pee mekesÀiee~ ÒemebmkeÀjCe keÀer FkeÀeF&³eeW keÀer mLeehevee nes mekesÀieer leLee Kesleer, yeepeej keÀer ceebie kesÀ Devegªhe nesieer~

jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& keÀer YetefcekeÀe

ceC[er yees[& keÀer Fme yeoueles heefj¢M³e ceW ke̳ee YetefcekeÀe nes? yees[& ÒeosMe ceW Glheeefole nesves Jeeueer efJeefYevve HeÀmeueeW kesÀ Glheeove, ceebie leLee cetu³e kesÀ DeebkeÀæ[eW keÀe SkeÀ [eìe yeQkeÀ lew³eej keÀj GvekeÀes mece³e mece³e hej efJeÍuesefºele keÀj ceebie kesÀ DeeOeej hej efkeÀmeeveeW, J³eeheeefj³eeW leLee ÒemebmkeÀjCekeÀlee&DeeW keÀes GheueyOe keÀjJee³es~ Fmeer lejn yees[& ÒeosMe, osMe leLee efJeosMeeW kesÀ yeepeejeW kesÀ DeebkeÀææ[eW keÀe mebûenCe keÀj efkeÀmeeveeW SJeb efJelejCe ceW ueieer keÀcheefve³eeW keÀes Deefûece met®eveeSb GheueyOe keÀje³es efkeÀ Deeieeceer mece³e ceW efkeÀme HeÀmeue keÀer ceebie keÀer ke̳ee mecYeeJeveeSb neWieer? ke̳eeWefkeÀ efJeée kesÀ efJeefYevve osMeeW ceW efJeefYevve HeÀmeueeW keÀes yeesves SJeb keÀeìves kesÀ Deueie Deueie ceewmece nesles nQ~ Deepe SkeÀ osMe kesÀ Glheeove SJeb ceebie keÀe Demej otmejs osMe kesÀ cetu³eeW hej yengle DeefOekeÀ neslee nw~ ³eefo nceW Deeieeceer mece³e ceW Kesleer keÀes ueeYekeÀejer J³eJemee³e yeveevee nw, osMe ceW jespeieej kesÀ DeJemej yeæ{evee nw leLee osMe keÀes efJeMJe keÀer Deee|LekeÀ MeefkeÌle³eeW keÀer ÒeeflemheOee& kesÀ ³eesi³e yeveevee nw lees Fme efoMee ceW keÀoce G"evee efveleeble DeeJeM³ekeÀ nw~ Deye Fblepeej keÀjves keÀe mece³e efvekeÀue ®egkeÀe nw nce Fme #es$e ceW otmejeW keÀer leguevee ceW yengle heerís nQ~ Dele: ÒeosMe ceW ceefC[³eeW, J³eeheejer mebie"veeW leLee efkeÀmeeve mebie"veeW keÀes henue keÀjves nsleg lelkeÀeue keÀoce G"evee neWies~

[e@. jJeervê hemleesj

(uesKe ceW uesKekeÀ kesÀ J³eefkeÌleiele efJe®eej nQ
Fvemes ceb[er yees[& keÀe keÀesF& mecyevOe veneR nw~)

Kesle Deewj yeeæpeej

Deveg¬eÀceefCekeÀe

peveJejer-cee®e& 2001