ceO³eÒeosMe
ceW keÉÀefºe GhepeeW keÀer
efJeheCeve
J³eJemLee
| ÒeosMe
keÀer DeLe&J³eJemLee ceW keÉÀefºe #es$e kesÀ cenlJe keÀes
osKeles ngS ³en DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ keÉÀefºe Glheeo keÀer
efJeheCeve J³eJemLee keÀes meg¢æ{ efkeÀ³ee peeS~ |
 |
osMe
ceW ceO³eÒeosMe SkeÀcee$e Ssmee jep³e nQ peneb keÉÀefºe Ghepe
ceC[er meefceefle³eeW kesÀ meb®eeueve keÀer J³eJemLee ceW
efkeÀmeeveeW keÀes meerOes Yeeieeroejer Òeoeve keÀer ieF& nw~ |
ceO³eÒeosMe keÉÀefºe ÒeOeeve ÒeosMe nw~ ³eneb 1990
kesÀ oMekeÀ ceW keÉÀefºe keÀer JeÉef× oj 4.5
ÒeefleMele jner nw pees osMe keÀer Deewmele
JeÉef× oj 3.1
mes DeefOekeÀ nw~ ÒeosMe ceW Gvvele yeerpe kesÀ Ghe³eesie kesÀ keÀejCe
Jeºe& 1969-70
mes
1988-89
ceW 19
iegvee JeÉef× ngF& nw peyeefkeÀ jemee³eefvekeÀ Keeo kesÀ Ghe³eesie
ceW ín iegvee JeÉef× ngF& nw~ ÒeosMe ceW 1980-81
ceW eEme®eeF& keÀe #es$e kesÀJeue 24.53
ueeKe nskeÌìs³ej Lee pees Jeºe& 98-99
ceW yeæ{keÀj 68.13
ueeKe nskeÌìs³ej nes ie³ee nw~ ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve
yees[& osMe keÀe ®eewLee meyemes yeæ[e iesntb GlheeokeÀ osMe nw leLee
cegK³e ªhe mes efleuenve mees³eeyeerve Glheeove ceW osMe ceW ÒeLece mLeeve
nw~
ÒeosMe keÀer DeLe&J³eJemLee ceW keÉÀefºe #es$e
kesÀ cenlJe keÀes osKeles ngS ³en DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ keÉÀefºe
Glheeo keÀer efJeheCeve J³eJemLee keÀes meg¢æ{ efkeÀ³ee peeS~
keÉÀefºe Ghepe kesÀ GlheeokeÀeW kesÀ efnleeW keÀes mebjef#ele keÀjves
kesÀ efueS Jele&ceeve ceW ceO³eÒeosMe ceW ceO³eÒeosMe keÉÀefºe
Ghepe ceC[er DeefOeefve³ece, 1972
ueeiet nw~ ÒeosMe ceW Jele&ceeve ceW 230
ÒecegKe cebef[³eeb nQ leLee 231
Ghecebef[³eeb mLeeefhele nQ~ ceO³eÒeosMe ceW keÉÀefºe efJeheCeve kesÀ #es$e
ceW DeveskeÀ DeefYeveJe J³eJemLeeSb ueeiet nQ efpeveceW mes ÒecegKe
efvecveevegmeej nQ :-
peveYeeieeroejer Üeje ceC[er meefceefle³eeW keÀe
meb®eeueve
osMe ceW ceO³eÒeosMe SkeÀcee$e Ssmee jep³e nw peneb keÉÀefºe Ghepe
ceC[er meefceefle³eeW kesÀ meb®eeueve keÀer J³eJemLee ceW efkeÀmeeveeW
keÀes meerOes Yeeieeroejer Òeoeve keÀer ieF& nw~ Òel³eskeÀ ceC[er
meefceefle kesÀ DeO³e#e keÀe efveJee&®eve meerOes Yetefce mJeeefce³eeW
Üeje efkeÀ³ee peelee nw~ ceC[er meefceefle ceW efkeÀmeeveeW kesÀ
10
leLee J³eeheeefj³eeW kesÀ oes ÒeefleefveefOe efveJee&ef®ele neskeÀj
Deeles nQ~ Jele&ceeve ceW ÒeosMe keÀer 228
cebef[³eeW ceW efveJee&®eve keÀer Òeef¬eÀ³ee hetCe& keÀer pee ®egkeÀer
nw leLee ceC[er meefceefle³eeW
keÀe meb®eeueve efveJee&ef®ele ÒeefleefveefOe³eeW
kesÀ ceeO³ece mes keÀjJee³ee peelee nw~
ÒeosMe kesÀ ceemìj hueeve keÀe efvecee&Ce
GlheeokeÀeW keÀes efJeefve³eefcele yeepeej keÀe ueeYe
efoueeves kesÀ efueS ÒeosMe ceW ceC[er ÒeebieCeeW keÀe vesìJeke&À
lew³eej keÀjves kesÀ efueS ceemìj hueeve yeveeS peeves keÀe keÀe³e&
neLe ceW efue³ee ie³ee nw~ jeä£er³e keÉÀefºe efJeheCeve mebmLeeve,
pe³ehegj kesÀ ceeO³ece mes ³en keÀe³e& keÀjJee³ee pee jne nw~
ceemìj hueeve ceW ³en ÒemleeefJele efkeÀ³ee ie³ee nw efkeÀ efkeÀleves
meehleeefnkeÀ yeepeejeW kesÀ Thej SkeÀ ÒeeLeefcekeÀ ceC[er nes leLee
efkeÀleveer ÒeeLeefcekeÀ cebef[³eeW kesÀ Thej SkeÀ efÜleer³ekeÀ ceC[er
nes leLee efkeÀleveer efÜleer³ekeÀ ceC[er kesÀ Thej SkeÀ ìe|ceveue ceC[er
nes~ FmekeÀer efmLeefle SJeb FmekesÀ #es$e keÀe efveOee&jCe ceemìj
hueeve ceW ÒemleeefJele efkeÀ³ee peeSiee~ ceemìj hueeve yeve peeves kesÀ
he½eele ceC[er yees[& SkeÀ efveef½ele mece³eeJeefOe ceW ÒeosMe ceW
ceC[er meefceefle³eeW keÀe peeue lew³eej keÀjves kesÀ efueS keÀe³e&
keÀjsiee~
efye®eewefue³eeW mes cegefkeÌle
ceO³eÒeosMe Meemeve ves ceC[er DeefOeefve³ece ceW
ÒeeJeOeeve keÀj ceC[er ÒeebieCeeW keÀes efye®eewefue³eeW keÀes hetCe&le:
ÒeefleyebefOele keÀj efo³ee ie³ee nw~ Deye ceO³eÒeosMe ceW keÀesF&
Yeer J³eefkeÌle efkeÀmeeve kesÀ oueeue ³ee efye®eewefueS mes ªhe ceW
keÀe³e& veneR keÀj mekeÀlee nw Fmemes efkeÀmeeveeW keÀes oueeueeW
kesÀ ®ebiegue mes cegefkeÌle efceue ieF& nw leLee Deye GvnW Deheves
Glheeo keÀer hetjer keÀercele veieo efceueleer nw leLee oueeue keÀes
keÀercele veneR osvee nesleer nw~ Fmemes efkeÀmeeveeW keÀe ueeYe yeæ{e nw~
Kegueer veerueeceer he×efle
efkeÀmeeve peye Dehevee ceeue cebef[³eeW ceW yes®eves
kesÀ efueS ueelee nw lees ceC[er ÒeebieCeeW ceW uee³emeWmeOeejer J³eeheejer
ner efkeÀmeeve keÀe ceeue Kejero mekeÀles nQ~
ceeue Kejeroves kesÀ efueS
ceC[er meefceefle kesÀ keÀce&®eejer Üeje efkeÀmeeve kesÀ ceeue kesÀ
heeme DeekeÀj veerueeceer yeesueer ueieeF& peeleer nw Deewj meYeer
J³eeheejer Deheveer-Deheveer yeesueer ueieeles nQ~ efpeme J³eeheejer keÀer
yeesueer DeefOekeÀlece nesleer nw Gmes efkeÀmeeve ³eefo ®eens lees Dehevee
ceeue yes®e mekeÀlee nw~ Kegueer veerueeceer he×efle nesves kesÀ keÀejCe
J³eeheeefj³eeW kesÀ ceO³e SkeÀ mJemLe ÒeeflemheOee& nesleer nw Deewj
efkeÀmeeveeW keÀes Fmemes Deheveer Ghepe keÀe DeefOekeÀlece cetu³e Òeehle
neslee nw~ hetJe& ceW ceC[er meefceefle³eeW ceW mebkesÀle mes pees YeeJe
le³e nesles Les Gme he×efle keÀes hetCe&le: efveºesOe Ieesefºele keÀj
efo³ee ie³ee nw~ Deye efkeÀmeer Yeer ceC[er ÒeebieCe ceW mebkesÀle mes
YeeJe efveef½ele veneR neslee nw leLee meYeer keÀes Kegueer veerueeceer ceW
Deheveer keÀercele yeesuevee
heæ[leer nw~
veieo Yegieleeve J³eJemLee
ceO³eÒeosMe keÉÀefºe Ghepe ceC[er DeefOeefve³ece, 1972
ceW ³en ÒeeJeOeeve efkeÀ³ee ie³ee nw efkeÀ ceC[er ÒeebieCe ceW
J³eeheeefj³eeW Üeje efJe¬eÀ³e DevegyebOe he½eeled efkeÀmeeve keÀes
lelkeÀeue veieo Yegieleeve keÀjvee nesiee~ lelkeÀeue Yegieleeve Òeehle
nesves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeveeW keÀes Yegieleeve keÀe peesefKece veneR
jnlee nw Deewj Gmes Dehevee ceeue yes®eves kesÀ lelkeÀeue yeeo hewmee Òeehle
nes peelee nw~
DeepeerJeve uee³emeWme
ceC[er ÒeebieCe ceW keÀe³e& keÀjves Jeeues
keÉÀl³ekeÀeefj³eeW keÀes Deye ÒeosMe ceW DeepeerJeve uee³emeWme osves
keÀer J³eJemLee keÀer ieF& nw~ Fme J³eJemLee kesÀ lenled peye keÀesF&
J³eefkeÌle henueer yeej uee³emeWme nsleg DeeJesove keÀjlee nw lees Gmes Heeb®e Jeºe& kesÀ efueS
uee³emeWme efo³ee peelee nw~ ³eefo Gme J³eefkeÌle keÀe Dee®ejCe
mebleesºepevekeÀ neslee nw leye GmekeÀe uee³emeWme DeepeerJeve keÀj efo³ee
peelee nw~ Fmemes ceC[er keÉÀl³ekeÀeefj³eeW keÀes Dehevee uee³emeWme
veJeerveerkeÀjCe veneR keÀjevee nesiee leLee ceC[er keÀce&®eeefj³eeW Je
ceC[er keÉÀl³ekeÀeefj³eeW keÀe mece³e leLee Þece ye®esiee~
FueskeÌì£eefvekeÀ leewuekeÀebìeW keÀer mLeehevee
efkeÀmeeveeW keÀer GhepeeW keÀes leewueves kesÀ efueS ceC[er
meefceefle³eeW ceW FueskeÌì£e@efvekeÀ leewuekeÀebìeW keÀer mLeehevee
keÀer pee jner nw~ Fme DeefYe³eeve kesÀ lenled Jele&ceeve ceW ÒeosMe
keÀer
40
cebef[³eeW ceW FueskeÌì£e@efvekeÀ leewuekeÀebìeW keÀer mLeehevee keÀer
pee ®egkeÀer nw leLee 12
cebef[³eeW ceW FueskeÌì£e@efvekeÀ leewuekeÀebìe ueieeves keÀe
keÀe³e& Òeieefle hej nw~ Fme Òeef¬eÀ³ee keÀes ieefle osves kesÀ
efueS ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& Üeje efveCe&³e
efue³ee ie³ee nw efkeÀ Deye ceC[er meefceefle efvepeer #es$e keÀer
Yeeieeroejer yeæ{ekeÀj Yeer FueskeÌì£eefvekeÀ leewue keÀebìs ueiee
mekeÀleer nw~ Fme nsleg ceC[er meefceefle³eeb FueskeÌì£eefvekeÀ
leewuekeÀebìe ueieeves nsleg Yetefce efkeÀje³es hej oWieer Deewj pees
J³eefkeÌle FueskeÌì£eefvekeÀ leewuekeÀebìe ueiee³eWies, GvnW ceC[er
meefceefle Üeje
efveOee&efjle legueeF& keÀer oj mes legueeF&
keÀe keÀe³e& keÀjvee nesiee~ efvepeer Yeeieeroejer keÀer megefJeOee
GheueyOe keÀje³es peeves kesÀ HeÀuemJeªhe Òel³eskeÀ ceC[er meefceefle
ceW lespeer mes FueskeÌì£e@efvekeÀ leewuekeÀebìeW keÀer mLeehevee nes
mekesÀieer efpememes efkeÀmeeveeW keÀe ceeue LeeskeÀ ceW leewuee peevee
mebYeJe nesiee~
ÒeebieCe ceW DeeJeM³ekeÀ megefJeOeeDeeW keÀe efvecee&Ce
ÒeosMe ceW mLeeefhele cebef[³eeW kesÀ ÒeebieCe ceW
DeeJeM³ekeÀ megefJeOeeSb GheueyOe keÀjeves keÀe keÀe³e& efkeÀ³ee
peelee nw~ FmeceW yeeGC[^erJeeue, keÀJn[& Mes[, DeebleefjkeÀ meæ[keÀ,
efJeÐegle J³eJemLee, heeveer J³eJemLee, Meew®eeue³e, keÉÀºekeÀ
efJeÞeece ieÉn leLee keÀe³ee&ue³e YeJeve kesÀ efvecee&Ce nsleg
yees[& Üeje cebef[³eeW keÀes cee$e ®eej ÒeefleMele Jeee|ºekeÀ y³eepe
keÀer oj hej $e+Ce GheueyOe keÀje³ee peelee nw~ efpeve ceC[er meefceefle³eeW
kesÀ ÒeebieCe ceW ³en megefJeOeeSb nes peeleer nQ Jes ceC[er meefceefle
ieesoece, ieesoece ³egkeÌle ogkeÀeve, mesC[^er Mee@he, Keguee veerueeceer ®eyetleje,
veeueer efvecee&Ce, ì^eueer Mes[, ®eskeÀ heesmì, keÀsìue Mes[, yeQkeÀ
SJeb heesmì Dee@efHeÀme, keÀce&®eeefj³eeW kesÀ efueS DeeJeeme ieÉn
leLee hengb®e ceeie& keÀe efvecee&Ce keÀjeleer nQ Deewj Fve
keÀe³eeX kesÀ efueS yees[& Üeje $e+Ce GheueyOe keÀje³ee peelee nw~
yees[& Üeje Fme $e+Ce keÀer megefJeOee Òeehle nesves kesÀ keÀejCe
ÒeosMe keÀer Ssmeer keÉÀefºe Ghepe ceC[er meefceefle efpevekesÀ
heeme mJe³eb keÀer Dee³e Fleveer veneR nw efkeÀ Jen Deheves mebmeeOeveeW mes
DeeJeM³ekeÀ DeOeesmebj®evee keÀe efvecee&Ce keÀj mekeWÀ,
DeOeesmebj®evee efJekeÀefmele keÀj hee jner nQ~ efJeÊeer³e Jeºe& 2000-2001
lekeÀ cebef[³eeW keÀes kegÀue ©. 50.43
keÀjesæ[ keÀer $e+Ce jeefMe mJeerkeÉÀle keÀer pee ®egkeÀer nw~
YeC[ejCe keÀer #ecelee keÀe efvecee&Ce
ÒeosMe ceW YeC[ejCe #ecelee keÀes yeæ{eves kesÀ efueS
ceC[er ÒeebieCeeW ceW ieesoeceeW keÀe efvecee&Ce efkeÀ³es peeves keÀe
keÀe³e& yees[& Üeje neLe ceW efue³ee ie³ee nw~ FmekesÀ lenled Jele&ceeve
ceW kegÀue 2.16
ueeKe ceer. ìve #ecelee kesÀ ieesoeceeW keÀe efvecee&Ce efkeÀ³ee pee ®egkeÀe
nw leLee 38.5
npeej ceer. ìve #ecelee kesÀ ieesoece efvecee&CeeOeerve nQ~ Fve ieesoeceeW
ceW J³eeheejer ³ee efkeÀmeeve Dehevee ceeue jKe mekeÀles nQ~ ceC[er
meefceefle³eeW ceW ieesoeceeW keÀer mLeehevee nes peeves kesÀ keÀejCe Deye
efkeÀmeeveeW keÀes cepeyetjer ceW Dehevee ieuuee veneR yes®evee heæ[lee nw~
³eefo Jes ceC[er meefceefle kesÀ ÒeebieCe ceW Dehevee ieuuee ueskeÀj Deeles
nQ Deewj veneR yes®evee ®eenles nQ lees Jes ieesoece ceW Gme ieuues keÀes jKe
mekeÀles nQ, Fme ieuues hej yeQkeÀ mes $e+Ce efoueeves keÀer J³eJemLee Yeer
efJekeÀefmele keÀjves keÀe Òe³eeme efkeÀ³ee pee jne nw leeefkeÀ
efkeÀmeeveeW Üeje cepeyetjer ceW keÀer peeves Jeeueer efye¬eÀer keÀes
jeskeÀe pee mekesÀ~
met®evee ÒeewÐeesefiekeÀer keÀe Ghe³eesie
ÒeosMe kesÀ efkeÀmeeve SJeb J³eeheeefj³eeW keÀes ceC[er
ÒeebieCeeW keÀer DeeJekeÀ SJeb YeeJe keÀer owefvekeÀ peevekeÀejer GheueyOe
keÀjeves kesÀ efueS ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[&
Üeje www.mpmandiboard.com veece
mes SkeÀ Jesye-meeFì keÀe efvecee&Ce efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fbìjvesì hej
³en JesyemeeFì GheueyOe nesves kesÀ keÀejCe keÀesF& Yeer J³eefkeÌle
keÀneR mes Yeer Fme JesyemeeFì hej DeekeÀj ceO³eÒeosMe keÀer cebef[³eeW
kesÀ yeejs ceW hetCe& peevekeÀejer Òeehle mekeÀlee nw~ Fme JesyemeeFì
hej ceC[er kesÀ ef¬eÀ³eekeÀueehe, ceC[er DeefOeefve³ece, ceO³eÒeosMe ceW
hewoe nesves Jeeueer ÒecegKe HeÀmeueW, GvekeÀer iegCeJeÊee leLee GvekeÀer
cee$ee, efJeiele JeºeeX keÀer DeeJekeÀ leLee YeeJe keÀer peevekeÀejer kesÀ
DeueeJee ÒeosMe keÀer ÒecegKe cebef[³eeW ceW Òeefleefove keÀer DeeJekeÀ
SJeb YeeJe keÀer peevekeÀejer Yeer GheueyOe nw~ Fme peevekeÀejer keÀe
Ghe³eesie keÀj efkeÀmeeve ³en megefveef½ele keÀj mekeÀles nQ efkeÀ Gmes
Dehevee Glheeo efkeÀme ceC[er ceW ueekeÀj yes®evee nw leLee Gmes keÀneb
DeefOekeÀlece keÀercele Òeehle nes mekesÀieer~ ÒeosMe kesÀ yeenj kesÀ
J³eeheejer ³eefo ceO³eÒeosMe keÀer ceC[er meefceefle³eeW ceW J³eeheej
keÀjvee ®eenles nQ ³ee jep³e mes keÀesF& Glheeove Dee³eele keÀjvee ®eenles
nQ lees Fme mebyebOe ceW Yeer hetCe& peevekeÀejer JesyemeeFì hej GheueyOe
keÀje³eer ieF& nw~
ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& kesÀ
keÀe³ee&ue³eeW keÀes keÀch³etìjerkeÉÀle efkeÀ³ee ie³ee nw leLee
³eneb Deye cebef[³eeW mes mebyebefOele peevekeÀeefj³eeW keÀes keÀch³etìj
hej GheueyOe keÀje efo³ee ie³ee nw~ keÀe³ee&ue³e keÀe Deye
DeefOekeÀebMe keÀe³e& keÀch³etìj kesÀ ceeO³ece mes ner meb®eeefuele
neslee nw~ ÒeosMe keÀer ÒecegKe cebef[³eeW keÀes keÀch³etìjerkeÉÀle
keÀjves keÀe keÀe³e& yeæ[s hewceeves hej ÒeejbYe efkeÀ³ee ie³ee nw
leLee ÒeosMe keÀer ueieYeie 30
cebef[³eeW keÀes keÀch³etìj ¬eÀ³e keÀjves keÀer mJeerkeÉÀefle oer
ieF& nw~ Yeejle mejkeÀej mes Òeehle Devegoeve mes ÒeosMe keÀer meele
cebef[³eeW ceW keÀch³etìj mLeeefhele efkeÀS ieS nQ~
keÉÀefºe GlheeoeW ceW F&-keÀe@ceme& keÀes
yeæ{eJee osves kesÀ efueS ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[&
Üeje cesHe-Fì mebmLeeve mes keÀjejveecee efkeÀ³ee ie³ee nw leLee
cesHe-Fì ceC[er meefceefle³eeW
kesÀ efueS SkeÀ mee@HeÌìJes³ej efvee|cele keÀj jne nw~ Fme mee@HeÌìJes³ej
keÀe efvecee&Ce nes peeves mes ÒeosMe ceW keÀch³etìj kesÀ ceeO³ece
mes keÉÀefºe Ghepe keÀe ¬eÀ³e-efJe¬eÀ³e mebYeJe nes mekesÀiee~
veJeerve GheefJeefOe³eeb
ÒeosMe ceW ceC[er ÒeebieCeeW ceW keÀecekeÀepe keÀes
J³eJeefmLele keÀjves kesÀ efueS Deveepe leLee HeÀue-meypeer kesÀ efueS
heÉLekeÀ-heÉLekeÀ GheefJeefOe³eeW keÀe efvecee&Ce efkeÀ³ee ie³ee nw~
GheefJeefOe³eeW ceW efvecve ÒecegKe yeeleW nQ :-
(keÀ) efye¬eÀer keÀe³e&³eespevee
Òel³eskeÀ ceC[er meefceefle Òel³eskeÀ ceewmece kesÀ
efueS efye¬eÀer keÀe³e&³eespevee keÀe efvecee&Ce keÀjsieer
efpemeceW ceC[er meefceefle Gve ûeeceeW keÀer met®eer lew³eej keÀjsieer
efpeve ûeeceeW kesÀ ueesie JeemleJe ceW Dehevee Glheeo ceC[er ÒeebieCe ceW
yes®eves Deeles nQ~ Fve ûeeceeW ceW ÒecegKe HeÀmeueeW kesÀ lenled yees³ee
ie³ee #es$e %eele efkeÀ³ee peeSiee leLee Òel³eskeÀ ûeece kesÀ Deewmele
Glheeove keÀer ieCevee keÀer peeSieer~ Òel³eskeÀ ûeece ceW efye¬eÀer
³eesi³e Glheeo keÀer ieCevee keÀer peekeÀj ceC[er kesÀ mecemle ûeeceeW
keÀer mebK³ee keÀe ³eesie ueiee³ee peeSiee, efpememes ³en %eele nes
mekesÀiee efkeÀ SkeÀ HeÀmeue ceewmece ceW kegÀue efkeÀlevee Glheeo ceC[er
ÒeebieCe ceW Dee³esiee~ Fve DeebkeÀæ[eW keÀer peevekeÀejer ¬eÀ³e
SpeWefme³eeW keÀes hetJe& mes oer peeSieer leeefkeÀ Jes keÀ=ef<e
GlheeoeW keÀes ¬eÀ³e keÀjves kesÀ efueS jeefMe, Jeejoevee, heefjJenve,
YeC[ejCe Deeefo keÀer J³eJemLee Deefûece keÀj mekesbÀ leLee Jes Deheves
meewos Yeer Deefûece ªhe mes keÀj mekeWÀ~
(Ke) meewoe he$ekeÀ
veJeerve GheefJeefOe ceW ³en ÒeeJeOeeve efkeÀ³ee ie³ee
nw efkeÀ ³eefo keÀesF& Glheeove Dehevee hetje Glheeove ceC[er ÒeebieCe
ceW veneR ueevee ®eenlee nw leye Jen Dehevee Glheeove kesÀJeue vecetves kesÀ
DeeOeej hej Yeer yes®e mekeÀlee nw~ meewoe he$ekeÀ kesÀ ceeO³ece mes Glheeo
yes®eves hej efkeÀmeeveeW SJeb J³eeheeefj³eeW keÀes ceb[er ceW nesves
Jeeues DeefleefjkeÌle Ke®eeX mes ye®ee³ee pee mekesÀiee leLee Ghepe keÀes
yeej-yeej Yejves, Keeueer keÀjves leLee heefjJenve keÀjves ceW nesves Jeeues
vegkeÀmeeve mes Yeer ye®ee³ee pee mekesÀiee~ meewoe he$ekeÀ kesÀ ceeO³ece
mes efkeÀmeeve Deheves Glheeo keÀes meerOes KeefueneveeW mes J³eeheeefj³eeW
kesÀ ieesoece ³ee ÒemebmkeÀjCe keÀejKeeveeW ceW Yespe mekeÀlee nw~
(ie) ÒeefleYetefle
ceC[er ceW J³eeheej keÀjves Jeeues J³eeheeefj³eeW keÀes
uee³emeWme Òeehle keÀjves kesÀ efueS ³en DeeJeM³ekeÀ efkeÀ³ee ie³ee nw
efkeÀ Jes ÒeefleYetefle oW~ efkeÀmeer Yeer J³eeheejer Üeje SkeÀ efove ceW
DeefOekeÀlece efpelevee ceeue ¬eÀ³e efkeÀ³ee peeSiee GmekesÀ Deewmele
cetu³e kesÀ yejeyej keÀer jeefMe ÒeefleYetefle kesÀ ªhe ceW ceC[er
meefceefle keÀes osvee nesieer~ J³eeheejer Deheveer ÒeefleYetefle
meecetefnkeÀ ªhe ceW Deheves mebIe kesÀ ceeO³ece mes ³ee J³eefkeÌleiele
ªhe mes os mekesÀiee~ ceC[er meefceefle kesÀ heeme J³eeheeefj³eeW keÀer
ÒeefleYetefle GheueyOe jnves kesÀ keÀejCe efkeÀmeeveeW keÀes Deheves
Yegieleeve keÀe peesefKece veneR nw~ ³eefo keÀesF& J³eeheejer efkeÀmeer
efkeÀmeeve keÀe ceeue ¬eÀ³e keÀj ueslee nw Deewj GmekeÀe Yegieleeve veneR
keÀjlee nw leye ceC[er meefceefle ÒeefleYetefle keÀer jeefMe mes efkeÀmeeve
keÀe Yegieleeve keÀjsieer~
keÀe³ee&ue³e cesvegDeue
ceC[er meefceefle kesÀ keÀe³ee&ue³e kesÀ
keÀe³e& keÀes J³eJeefmLele keÀjves kesÀ efueS keÀe³ee&ue³e
cesvegDeue lew³eej efkeÀ³ee ie³ee nw~ keÀe³ee&ue³e cesvegDeue ceW
³en ÒeeJeOeeve nw efkeÀ ceC[er meefceefle kesÀ keÀe³ee&ue³e ceW
keÀece keÀjves kesÀ efueS efkeÀleveer MeeKeeSb neWieer, Gve MeeKeeDeeW ceW
keÀewve-keÀewve mee keÀece efkeÀ³ee peeSiee, keÀewve-keÀewve meer
hebefpe³eeb mebOeeefjle keÀer peeSbieer, GvekeÀe Òeeªhe ke̳ee nesiee
leLee ceC[er meefceefle ceW keÀe³e&jle Òel³eskeÀ DeefOekeÀejer SJeb
keÀce&®eejer keÀe ke̳ee GÊejoeef³elJe nesiee Deeefo keÀe efveOee&jCe
keÀe³ee&ue³e cesvegDeue ceW efkeÀ³ee ie³ee nw~ keÀe³ee&ue³e
cesvegDeue kesÀ ueeiet nesves mes Deye ÒeosMe keÀer mecemle 230
cebef[³eeW ceW SkeÀ pewmeer keÀe³ee&ue³e Òeef¬eÀ³ee ÒeejbYe nes
mekeÀer nw Deewj keÀe³e& ceW SkeÀªhelee DeeF& nw~
keÀj ®eesjer jeskeÀves kesÀ Ghee³e
ÒeosMe ceW DeefOemetef®ele keÉÀefºe Ghepe kesÀ heefjJenve kesÀ efueS
³en J³eJemLee ueeiet keÀer ieF& nw efkeÀ ³eefo keÀesF&
J³eefkeÌle efkeÀmeer ceC[er #es$e kesÀ yeenj DeefOemetef®ele keÉÀefºe
Ghepe ues pee³esiee lees Gmes mebyebefOele ceC[er mes Deveg%ee-he$e Òeehle
keÀjvee nesiee~
1
peveJejer, 2001
mes Deye Deveg%ee he$e hej ceC[er meefceefle Üeje SkeÀ nesueesûeece
ef®ehekeÀe³ee peelee nw~ nesueesûeece ³egkeÌle Deveg%ee he$e hej ner
DeefOemetef®ele keÉÀefºe Ghepe keÀe heefjJenve nes mekesÀiee~
nesueesûeece keÀer J³eJemLee ueeiet keÀjves mes Deye HeÀpeea Deveg%ee he$e
íhevee mebYeJe veneR nw, Fmemes ceC[er keÀj ®eesjer jeskeÀves ceW
keÀeHeÀer mene³elee Òeehle ngF& nw~ ÒemebmkeÀjCekeÀlee& Üeje
peye Dehevee ÒemebmkeÀjCe keÀe ceeue yeenj Yespee peeSiee, leye Gme hej Gmes
nesueesûeece ³egkeÌle Deveg%ee he$e ueieevee nesiee~ ceO³eÒeosMe jep³e
keÉÀefºe efJeheCeve yees[& mes jep³e mlej leLee mebYeeie mlej hej Gæ[ve
omleeW keÀe ie"ve efkeÀ³ee ie³ee nw~ ³en Gæ[ve omles mece³e-mece³e
hej peeb®e keÀjles nQ Deewj ceC[er HeÀerme keÀer ®eesjer jeskeÀves kesÀ
efueS ÒeYeeJeer keÀoce G"eles nQ~ ÒeosMe kesÀ yeenj peeves Jeeues
Devleje&p³eer³e ceeieeX hej peeb®e ®eewefkeÀ³eeb mLeeefhele keÀer ieF&
nQ~ Fve peeb®e ®eewefkeÀ³eeW keÀes Yeer meMekeÌle efkeÀ³ee ie³ee nw
leLee Jeneb peeb®e kesÀ efueS mecegef®ele keÀce&®eejer heomLe efkeÀS
ieS nQ~
ÒeefMe#eCe
veJe efveJee&ef®ele ceC[er meefceefle kesÀ DeO³e#eeW
SJeb ceC[er meefceefle³eeW ceW heomLe DeefOekeÀejer/keÀce&®eeefj³eeW
keÀes ÒeefMe#eCe osves kesÀ efueS DeefYe³eeve ®euee³ee ie³ee nw
efpemekesÀ lenled ÒeosMe kesÀ mecemle veJe efveJee&ef®ele DeO³e#eeW
keÀes ÒeefMe#eCe efo³ee pee ®egkeÀe nw~ keÀce&®eeefj³eeW keÀes
keÉÀefºe Ghepe ceC[er DeefOeefve³ece, GheefJeefOe leLee yees[& Üeje
mece³e-mece³e hej peejer efkeÀS ieS heefjhe$eeW ceW efveOee&efjle
J³eJemLee mes heefjef®ele keÀjeves kesÀ efueS ³en ÒeefMe#eCe keÀeHeÀer
ÒeYeeJeMeeueer efme× ngS nQ~ ÒeefMe#eCe kesÀ keÀejCe Deye keÀce&®eeefj³eeW
kesÀ keÀe³e& keÀjves keÀer #ecelee, iegCeJeÊee keÀe mlej yeæ{e nw~
ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& Üeje
Deye Òel³eskeÀ ceC[er mes leerve-leerve J³eeheejer ÒeefleefveefOe³eeW
keÀes cegK³eeue³e yegueekeÀj ÒeefMe#eCe efo³ee pee jne nw leeefkeÀ ceC[er
kesÀ keÀe³e& ceW hetCe& heejoe|Melee jns~ J³eeheejer Yeer ceC[er
DeefOeefve³ece, GheefJeefOe ceW efveOee&efjle Òeef¬eÀ³ee mes hetCe&le:
DeJeiele nes, Fme keÀejCe ³en ÒeefMe#eCe ÒeejbYe efkeÀ³ee ie³ee nw,
Fmemes Gcceero nw efkeÀ cebef[³eeW kesÀ keÀecekeÀepe ceW heejoe|Melee
DeeSieer Deewj cebef[³eeW ceW efkeÀmeeveeW keÀes nesves Jeeueer
hejsMeeefve³eeW mes GvnW ye®ee³ee pee mekesÀiee~
met®evee keÀe DeefOekeÀej SJeb efmeìerpeve ®eeì&j
ceO³eÒeosMe Meemeve kesÀ efveoxMeeW kesÀ Devegªhe
ÒeosMe keÀer keÉÀefºe Ghepe ceC[er meefceefle³eeW ceW met®evee keÀe
DeefOekeÀej SJeb efmeìerpeve ®eeì&j ueeiet efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fme
J³eJemLee kesÀ keÀejCe keÀesF& Yeer J³eefkeÌle ceC[er meefceefle ceW
DeeJesove oskeÀj efkeÀmeer Yeer lejn keÀer peevekeÀejer Òeehle keÀj
mekeÀlee nw~ DeeJesove Òeehle nesves hej ceC[er meefceefle kesÀ efueS³en
yeeO³elee nesieer efkeÀ Jes DeefveJee³e& ªhe mes peevekeÀejer GheueyOe
keÀjeJeW~ peevekeÀeefj³eeW pevelee keÀes GheueyOe nesves kesÀ keÀejCe
cebef[³eeW kesÀ DeefYeuesKeeW lekeÀ Deece Deeoceer keÀer hengb®e nes ieF&
nw~
Yeejle Meemeve Üeje iewì mecePeewles kesÀ lenled pees
efJeée J³eeheej ceW mecePeewlee efkeÀ³ee nw Gve heefjefmLeefle³eeW keÀes
O³eeve ceW jKeles ngS keÉÀefºe efJeheCeve kesÀ #es$e ceW keÀewve-keÀewve
meer ®egveewefle³eeb Deeves Jeeueer nQ Deewj Gve ®egveewefle³eeW keÀe
kewÀmes cegkeÀeyeuee efkeÀ³ee peeSiee FmekeÀer lew³eejer ÒeejbYe keÀer
ieF& nw~ FmekesÀ efueS ceC[er yees[& Üeje SkeÀ JesyemeeFì keÀe
efvecee&Ce Yeer keÀjJee³ee pee jne nw efpeme hej efkeÀmeeveeW mes Òeehle
ÒeÍe>>eW kesÀ peJeeye GvnW GheueyOe neWies leLee ³en peJeeye
efJeºe³e-efJeMesºe%eeW Üeje efkeÀmeeveeW keÀes efo³es peeSbies~
ceO³eÒeosMe jep³e keÉÀefºe efJeheCeve yees[& Üeje ÒeosMe ceW
mebefJeoe Kesleer (Contact farming)
Deewj Deveepe jefnle ceC[er (Grainless Mandi)
keÀer mLeehevee keÀer efoMee ceW Yeerr keÀe³e&Jeener keÀer pee jner nw~
[e@. jJeervê hemleesj
Hevvee
